{"id":574,"date":"2023-01-21T17:33:00","date_gmt":"2023-01-21T17:33:00","guid":{"rendered":"https:\/\/osadnicy.org\/?p=574"},"modified":"2025-01-23T20:40:41","modified_gmt":"2025-01-23T20:40:41","slug":"zycie-codzienne-osadnikow-wojskowych-na-kresach-wschodnich-ii-rp","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/2023\/01\/21\/zycie-codzienne-osadnikow-wojskowych-na-kresach-wschodnich-ii-rp\/","title":{"rendered":"\u017bycie codzienne osadnik\u00f3w wojskowych na Kresach Wschodnich II RP"},"content":{"rendered":"\n

Micha\u0142 Bronowicki<\/p>\n\n\n\n

Osady wojskowe stanowi\u0142y niewielkie osiedla zamieszka\u0142e przez, \u015brednio, 12 osadnik\u00f3w na jedn\u0105 koloni\u0119, przy czym szacunkowe dane m\u00f3wi\u0105, \u017ce wszystkich takich kolonii na Kresach Wschodnich by\u0142o oko\u0142o 700. W wi\u0119kszo\u015bci osady by\u0142y zlokalizowane z dala od o\u015brodk\u00f3w administracyjnych oraz handlowych, a trudno\u015bci ich mieszka\u0144c\u00f3w z kontaktem z wi\u0119kszymi miejscowo\u015bciami \u2013 cho\u0107by powiatowymi \u2013 pot\u0119gowa\u0142a fatalna infrastruktura drogowa, k\u0142opoty komunikacyjne (po\u0142\u0105czenia autobusowe osad z miastem nale\u017ca\u0142y do rzadko\u015bci) oraz, nierzadko, niesprzyjaj\u0105ca aura (intensywne letnie deszcze, b\u0105d\u017a cz\u0119ste jesienne opady powodowa\u0142y nieprzejezdno\u015b\u0107 s\u0142abych dr\u00f3g). Osadnicy byli wi\u0119c, w pewnym sensie, skazani na egzystencj\u0119 we w\u0142asnym \u015brodowisku, na rozwijanie \u017cycia spo\u0142ecznego we w\u0142asnym zakresie, podejmowanie r\u00f3\u017cnorodnych inicjatyw oraz zacie\u015bnianie wi\u0119zi mi\u0119dzy swoimi koloniami. Si\u0142\u0105 rzeczy musieli te\u017c wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z zastanymi s\u0105siadami. Dawali si\u0119 im pozna\u0107 jako wiejscy nauczyciele, pisarz gminni, przede wszystkim za\u015b sprawni gospodarze. I chocia\u017c \u2013 szczeg\u00f3lnie na pocz\u0105tku lat dwudziestych, gdy osady dopiero si\u0119 organizowa\u0142y, a czas ich mieszka\u0144c\u00f3w poch\u0142ania\u0142a niemal wy\u0142\u0105czne praca \u2013 realizacja jakichkolwiek pomys\u0142\u00f3w osadnik\u00f3w, nie tylko w sprawach gospodarczych, ale cho\u0107by w zakresie wzbogacenia \u017cycia kulturalnego, wydawa\u0142a si\u0119 niezwykle trudna do przeprowadzenia, to jednak istniej\u0105 przyk\u0142ady na powstawanie wysi\u0142kiem wsp\u00f3lnot osadniczych np. szk\u00f3\u0142, bibliotek, czy teatr\u00f3w amatorskich, organizowanych nawet kr\u00f3tko po osiedleniu si\u0119 osadnik\u00f3w. Takie w\u0142a\u015bnie dzia\u0142ania w 1924 roku przeprowadzi\u0142 np. komitet o\u015bwiatowy zawi\u0105zany w osadzie Pruski na Wo\u0142yniu. Potrzeba utworzenia i dzia\u0142ania szk\u00f3\u0142 czy stowarzysze\u0144, o\u015brodk\u00f3w kultury b\u0105d\u017a o\u015bwiaty, okazywa\u0142a si\u0119 bardzo istotnym czynnikiem determinuj\u0105cym integracj\u0119 \u015brodowiska osadniczego, powoduj\u0105cym nawi\u0105zywanie wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy osadnikami z r\u00f3\u017cnych kolonii i podejmowanie wsp\u00f3lnych zada\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cn\u0105 kwesti\u0105 dla budowania wsp\u00f3lnej to\u017csamo\u015bci i jedno\u015bci osadnik\u00f3w pozostawa\u0142a ich osobista, do\u015b\u0107 podobna historia, zwi\u0105zana z przybyciem na Kresy. W najwi\u0119kszym stopniu dotyczy\u0142o to wsp\u00f3lnej przesz\u0142o\u015bci wojskowej. Osadnicy lubili zreszt\u0105 cz\u0119sto si\u0119 do niej odwo\u0142ywa\u0107. \u015awiadczy\u0142o o tym ju\u017c samo nadawanie nazw koloniom, bo chocia\u017c nazwy te wywodzi\u0142y si\u0119 nierzadko od dawnych nazw miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych osady powstawa\u0142y, to jednak z czasem osady zacz\u0119\u0142y przybiera\u0107 nazwy pochodz\u0105ce od wojskowych do\u015bwiadcze\u0144 kolonist\u00f3w. Najlepszym przyk\u0142adem jest tu Wo\u0142y\u0144, gdzie np. na terenie niegdysiejszego rosyjskiego poligonu \u0107wiczebnego wojsk carskich w Szubkowie, cztery osady przyj\u0119\u0142y nazwy zwi\u0105zane z formacjami, w jakich s\u0142u\u017cyli tamtejsi osadnicy. By\u0142y to: Osada Krechowiecka \u2013 od Pu\u0142ku U\u0142an\u00f3w Krechowieckich, Osada Jaz\u0142owiecka \u2013 od Pu\u0142ku U\u0142an\u00f3w Jaz\u0142owieckich, Bajon\u00f3wka \u2013 od polskiej jednostki utworzonej podczas I wojny \u015bwiatowej we Francji w miejscowo\u015bci Bayonne (jej \u017co\u0142nierzy zwano bajo\u0144czykami) oraz osada Hallerowo \u2013 od dow\u00f3dcy \u017co\u0142nierzy utworzonej r\u00f3wnie\u017c we Francji \u201eB\u0142\u0119kitnej Armii\u201d gen. J\u00f3zefa Hallera. Do nazw osad wprowadzano r\u00f3wnie\u017c nazwiska znakomitych Polak\u00f3w. W wo\u0142y\u0144skim powiecie dubie\u0144skim istnia\u0142a np. osada Wola Pi\u0142sudskiego. Co wa\u017cne, umi\u0142owanie dla Marsza\u0142ka by\u0142o w\u015br\u00f3d osadnik\u00f3w powszechne.<\/p>\n\n\n\n

Istotnym czynnikiem dla integracji \u015brodowiska osadniczego \u2013 pocz\u0105tkowo w lokalnym wymiarze tj. w obr\u0119bie s\u0105siednich osad \u2013 stanowi\u0142 te\u017c fakt, \u017ce kolonie osadnicze by\u0142y w wielu miejscach swoistymi \u201ewyspami\u201d w\u015br\u00f3d liczniejszych wsi zamieszka\u0142ych przez mniejszo\u015bci narodowe II RP, kt\u00f3re na Kresach, w lokalnym wymiarze, mniejszo\u015bciami wcale nie by\u0142y. Sta\u0142o si\u0119 wi\u0119c naturalne, \u017ce polscy osadnicy mocniej musz\u0105 by\u0107 zwi\u0105zani ze sob\u0105 nawzajem, ani\u017celi z s\u0105siadami Ukrai\u0144cami, czy Bia\u0142orusinami, jakkolwiek autochtoni zapraszali niekiedy osadnik\u00f3w, u kt\u00f3rych pracowali na swoje uroczysto\u015bci rodzinne, a z rzadka nawet wsp\u00f3lnie obchodzono uroczysto\u015bci religijne, czy \u015bwi\u0119towano inne okazje np. do\u017cynki. Mimo to, trudno m\u00f3wi\u0107 w tym przypadku o jakim\u015b specjalnym zacie\u015bnianiu wzajemnych relacji, spotkaniach towarzyskich, bo \u017cycie osadnik\u00f3w toczy\u0142o si\u0119 w\u0142asnym, osobnym rytmem. Poza tym osadnik\u00f3w wojskowych wyr\u00f3\u017cnia\u0142 od miejscowej ludno\u015bci poziom wykszta\u0142cenia, kt\u00f3ry tak\u017ce wp\u0142ywa\u0142 w pewnym stopniu na tworzenie przez nich samych w\u0142asnej wsp\u00f3lnoty, nieco innej w swojej charakterystyce od wsp\u00f3lnot, jakie tworzy\u0142a miejscowa ludno\u015b\u0107. Kazimierz Kasi\u0144ski, dyrektor departamentu Ministerstwa Reform Rolniczych, po inspekcji na osadach, tak przedstawia\u0142 w 1923 roku \u015brodowisko osadnicze: Osadnicy wojskowi w znacznej wi\u0119kszo\u015bci sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z by\u0142ych oficer\u00f3w, a wi\u0119c bezwzgl\u0119dnie ludzi pi\u015bmiennych<\/em> [w odr\u00f3\u017cnieniu od miejscowych, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych nie brakowa\u0142o analfabet\u00f3w], cz\u0119sto nawet<\/em> inteligent\u00f3w. W zwi\u0105zku z tym oraz dzi\u0119ki swej przesz\u0142o\u015bci wojskowej w szeregach Armii, kt\u00f3ra walczy\u0142a za samo istnienie Pa\u0144stwa i rozszerza\u0142a jego granice, osadnicy wojskowi maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c wi\u0119ksze u\u015bwiadomienie i poczucie narodowe i pa\u0144stwowe.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Osadnicy wojskowi, decyduj\u0105c si\u0119 na osiedlenie na Kresach Wschodnich, przyjmowali na siebie brzemi\u0119 ci\u0119\u017ckiej pracy. Praca ta wype\u0142nia\u0142a ich \u017cycie codzienne w najwi\u0119kszym stopniu, szczeg\u00f3lnie w pierwszych latach po osiedleniu, gdy obj\u0119te w posiadanie dzia\u0142ki nale\u017ca\u0142o zagospodarowa\u0107 niemal od pocz\u0105tku. Osadnik nazwiskiem Kry\u0144ski z Zabu\u017ca w wojew\u00f3dztwie poleskim wspomina\u0142: Po dw\u00f3ch latach mieszkania w ziemiance, w 1923 roku dosta\u0142em Drewo na budow\u0119 domu \u2013 70 m. sze\u015bciennych. Po jego zbudowaniu, z resztek drewna<\/em> pobudowa\u0142em stodo\u0142\u0119 i chlewy, a z czasem stajni\u0119 i wozowni\u0119, na kt\u00f3re drewno mia\u0142em z w\u0142asnego lasu, cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 trzeba by\u0142o dokupi\u0107. Drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142ki uprawia\u0142em \u2013bardzo ci\u0119\u017cka to by\u0142a praca, szczeg\u00f3lnie przy karczowaniu. Ros\u0142a pszenica i \u017cyto, kartofle, buraki, jarzyny. W 1926 roku przysz\u0142a komisja z Brze\u015bcia nad Bugiem sprawdzi\u0107 jak idzie gospodarka. Przyszli, poogl\u0105dali wszystko, zjedli obiad  poszli spa\u0107 do stodo\u0142y na siano. Ale potem komisarz ziemski zakwalifikowa\u0142 moj\u0105 gospodark\u0119 jako dostatecznie dobrze prowadzon\u0105. <\/em>Na osadach ros\u0142y wi\u0119c z czasem budynki mieszkalne i gospodarcze (pocz\u0105tkowo drewniane, p\u00f3\u017aniej coraz cz\u0119\u015bciej, cho\u0107 wcale nie powszechnie \u2013 murowane), obok domostw powstawa\u0142y ogrody kwiatowe i warzywne, sady, a na najbardziej rozwini\u0119tym pod tym wzgl\u0119dem Wo\u0142yniu spotyka\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c spichlerze, przechowalnie na owoce, czy suszarnie na uprawiany tam chmiel. W biedniejszych regionach, np. na Wile\u0144szczy\u017anie, nie brakowa\u0142o jednak skromnych jednoizbowych cha\u0142up krytych s\u0142om\u0105, kt\u00f3rym w gospodarstwie towarzyszy\u0142y usytuowane nierzadko w jednym budynku: stodo\u0142a, obora i stajnia. Z up\u0142ywem czasu, w latach trzydziestych, w osadach wojskowych dominowa\u0142y ju\u017c gospodarstwa zbli\u017cone raczej do standard\u00f3w wo\u0142y\u0144skich. Osadnicy najmowali ju\u017c w\u00f3wczas do pomocy jednego, dw\u00f3ch robotnik\u00f3w, czasami te\u017c pomoc domow\u0105 dla \u017cony. Powszechnie korzystano z pomocy robotnik\u00f3w sezonowych, g\u0142\u00f3wnie Ukrai\u0144c\u00f3w czy Bia\u0142orusin\u00f3w, kt\u00f3rym wyp\u0142acano gratyfikacje. W pracach codziennych uczestniczy\u0142y te\u017c dzieci osadnik\u00f3w pomagaj\u0105ce rodzicom przy wypasie kr\u00f3w, czy \u017cniwach. Anna Bieli\u0144ska, \u017cona osadnika z Reymontowa na Wo\u0142yniu wspomina\u0142a: Po zwiezieniu zbo\u017ca do stodo\u0142y czy na podw\u00f3rko wynajmowali\u015bmy maszyn\u0119 do m\u0142\u00f3cenia. Pocz\u0105tkowo by\u0142y r\u0119czne, potem naci\u0105gane ko\u0144mi w kieracie, a nawet ju\u017c i parowe. Na \u017cniwa wynajmowali\u015bmy kosiarzy. M\u0105\u017c zwykle jecha\u0142 do wsi i przywozi\u0142 dwa wozy m\u0142odych roze\u015bmianych ludzi, kt\u00f3rym opr\u00f3cz zap\u0142aty dawa\u0142o si\u0119 zawsze jedzenie.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Poniewa\u017c osadnikami byli zazwyczaj ludzie m\u0142odzi, pokolenie trzydziestolatk\u00f3w, wierz\u0105cych optymistycznie, \u017ce w zasadzie ca\u0142a ich przysz\u0142o\u015b\u0107 zale\u017cy od nak\u0142adu pracy, jaki w\u0142o\u017c\u0105 w swoj\u0105 ziemi\u0119, tempo rozwoju osad by\u0142o du\u017ce. W latach dwudziestych brakowa\u0142o narz\u0105dzi i maszyn, ale i te problemy osadnicy potrafili pokona\u0107 dobr\u0105 organizacj\u0105 pracy, np. poprzez tworzenie swoistych sp\u00f3\u0142ek maszynowych, poprzez zwyk\u0142\u0105 s\u0105siedzk\u0105 pomoc, czy te\u017c nierzadkie przypadki, w kt\u00f3rych jeden z osadnik\u00f3w nabywa\u0142 kosztown\u0105 maszyn\u0119 i wynajmowa\u0142 j\u0105 innym. Poza tym pracy osadnik\u00f3w towarzyszy\u0142a inwencja \u2013 wymuszana niekiedy og\u00f3ln\u0105 sytuacj\u0105, np. koniunktur\u0105, ale te\u017c cho\u0107by gro\u017ab\u0105 bankructwa \u2013 powoduj\u0105ca, \u017ce koloni\u015bci inicjowali na swojej ziemi nowe uprawy, wykraczaj\u0105ce poza dotychczas najpopularniejsze, jak cho\u0107by uprawa tytoniu na Wo\u0142yniu. Dla miejscowego ch\u0142opstwa stanowi\u0142o to niema\u0142e zaskoczenie, zw\u0142aszcza \u017ce osadnicy cz\u0119sto nie mieli przed osiedleniem na Kresach \u017cadnych do\u015bwiadcze\u0144 rolniczych. Jeden z reporter\u00f3w, przygotowuj\u0105cych w 1937 roku artyku\u0142 (m.in. w oparciu o relacje kolonist\u00f3w) dotycz\u0105cy ich pracy codziennej, us\u0142ysza\u0142: Czy pan da wiar\u0119, \u017ce nasi nauczyli ich<\/em> [ukrai\u0144skich ch\u0142op\u00f3w] sia\u0107 seradel\u0119, podobnie jak osadnicy w okolicach Krewa na Wile\u0144szczy\u017anie nauczyli ch\u0142op\u00f3w kosi\u0107 zbo\u017ce kos\u0105, a nie sierpem? Nie mo\u017cna na Wo\u0142yniu rozpocz\u0105\u0107 nic nowego, nic tw\u00f3rczego, aby w ten czy inny spos\u00f3b nie potkn\u0105\u0107 si\u0119 o osadnik\u00f3w<\/em>. Inny reporter pisa\u0142 z kolei, \u017ce na Polesiu olbrzymim osi\u0105gni\u0119ciem osadnik\u00f3w by\u0142o przekonanie miejscowych ch\u0142op\u00f3w do stosowania nawoz\u00f3w sztucznych. Praca by\u0142a wi\u0119c na koloniach zorganizowana w spos\u00f3b wyj\u0105tkowy w por\u00f3wnaniu z reszt\u0105 wsi kresowych. Nawet wygl\u0105d osadniczych p\u00f3l r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 od wygl\u0105du p\u00f3l gospodarstw ch\u0142opskich \u2013 w osadach wojskowych nie widywa\u0142o si\u0119 przewa\u017cnie g\u0119stej szachownicy p\u00f3l, gdy\u017c ka\u017cda dzia\u0142ka osadnicza mia\u0142a swoje pole uprawne w jednym kawa\u0142ku, inaczej ni\u017c na pozosta\u0142ych gospodarstwach.<\/p>\n\n\n\n

Kultur\u0119 rolnicz\u0105 osadnik\u00f3w wzmacnia\u0142y organizowane bardzo cz\u0119sto k\u00f3\u0142ka rolnicze, w kt\u00f3rych dyskutowano nad problemami zwi\u0105zanymi z upraw\u0105 i omawiano mo\u017cliwie najefektywniejsze sposoby ich rozwi\u0105zywania, dokszta\u0142cano si\u0119 w dziedzinie prowadzenia gospodarstwa rolniczego, zapoznawano si\u0119 z nowinkami z tej dziedziny. Powszechne by\u0142y r\u00f3wnie\u017c ko\u0142a gospody\u0144 wiejskich, gdzie \u017cony osadnik\u00f3w omawia\u0142y sprawy dotycz\u0105ce np. hodowli drobiu, mleczarstwa, piekarnictwa i wszelkich zagadnie\u0144 z zakresu prac wype\u0142niaj\u0105cych ich codzienne \u017cycie, stanowi\u0105cych ich sta\u0142e zaj\u0119cia. Takie inicjatywy nie tylko wzmacnia\u0142y poczucie wsp\u00f3lnoty i przynosi\u0142y wymierne korzy\u015bci w postaci coraz efektywniejszej gospodarki, ale te\u017c zwyczajnie pozwala\u0142y na spotkania mi\u0119dzys\u0105siedzkie, na kt\u00f3rych rodzi\u0142y si\u0119 kolejne pomys\u0142y. Z czasem decydowano si\u0119 na realizacj\u0119 nawet bardzo trudnych inicjatyw. W\u015br\u00f3d urzeczywistnianych na osadach pomys\u0142\u00f3w znajdowa\u0142y si\u0119 wi\u0119c: tworzenie sp\u00f3\u0142dzielni osadniczych (handlowych, kredytowych, przetw\u00f3rczych, czy mleczarskich), zorganizowanie sklepu s\u0142u\u017c\u0105cego lokalnej spo\u0142eczno\u015bci oraz budow\u0119 szko\u0142y lub nawet ko\u015bcio\u0142a. Nad ca\u0142o\u015bci\u0105 takich prac czuwa\u0142y funkcjonuj\u0105ce powszechnie zarz\u0105dy osad, kt\u00f3re jako lokalne samorz\u0105dy tak\u017ce stanowi\u0142y istotny element dla \u017cycia codziennego i spo\u0142ecznego w osadach. Zw\u0142aszcza m\u0119\u017cczy\u017ani bardzo anga\u017cowali si\u0119 w tak\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107, nie stronili zreszt\u0105 od udzia\u0142u w \u017cyciu publicznym w og\u00f3le (np. w samorz\u0105dzie terytorialnym). Stanis\u0142aw \u015awiercz z Osady Puzieniewicze w wojew\u00f3dztwie nowogrodzkim wspomina\u0142: Osadnicy organizowali si\u0119 po kilu w sp\u00f3\u0142ki, sprowadzali maszyny rolnicze, jak m\u0142ockarnie, brony, \u017cniwiarki. Za\u0142o\u017cona te\u017c zosta\u0142a sp\u00f3\u0142ka mleczarska wyrabiaj\u0105ca sery. Odsy\u0142ano je kolej\u0105 do Warszawy z dobrym zyskiem, bo bez po\u015brednik\u00f3w.  <\/em>Przy realizacji danej inicjatywy zaci\u0105gano kredyty, organizowano zbi\u00f3rki pieni\u0119dzy, podejmowano indywidualne zobowi\u0105zania \u2013 chocia\u017cby w gromadzeniu materia\u0142\u00f3w budowlanych \u2013 oraz powo\u0142ywano komitet odpowiedzialny za koordynacj\u0119 prac, np. gdy decydowano si\u0119 na budow\u0119 domu ludowego, powo\u0142ywano Towarzystwo Domu Ludowego. Naturalnie nie w ka\u017cdym wojew\u00f3dztwie stopie\u0144 rozwoju osad by\u0142 taki sam, nie ka\u017cda osada nale\u017ca\u0142a do pr\u0119\u017cnych, ale jednak coraz lepsze z czasem zabudowania, coraz wi\u0119kszy inwentarz, coraz wy\u017csza stopa \u017cyciowa w koloniach sprawia\u0142y, \u017ce \u017cycie codzienne osadnik\u00f3w ulega\u0142o og\u00f3lnemu polepszeniu, a poza prac\u0105 wype\u0142nia\u0107 je zacz\u0119\u0142y r\u00f3wnie\u017c inne czynno\u015bci.  <\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Mocno wrastaj\u0105ce w rzeczywisto\u015b\u0107 Kres\u00f3w Wschodnich \u015brodowisko osadnik\u00f3w wojskowych musia\u0142o z czasem wykreowa\u0107 w\u0142asny model \u017cycia, w kt\u00f3rym do warto\u015bci jakie przynie\u015bli ze sob\u0105 osadnicy dochodzi\u0142y lokalne kresowe zwyczaje. Sprzyja\u0142 temu temperament osadnik\u00f3w, kt\u00f3rzy lubili towarzyskie spotkania, wsp\u00f3lne obchodzenie \u015bwi\u0105t i uczestnictwo w lokalnych uroczysto\u015bciach. Osadnicy ochoczo brali udzia\u0142 chocia\u017cby w defiladach organizowanych z okazji \u015bwi\u0105t narodowych (najcz\u0119\u015bciej w pobliskich miasteczkach lub miastach powiatowych), w uroczysto\u015bciach po\u015bwi\u0119cania jakiej\u015b nowej budowli na osadzie, towarzysz\u0105cych temu zabawach tanecznych, czy wyst\u0119pach artystycznych przygotowanych przez \u017cony osadnik\u00f3w. Okazj\u0119 do spotka\u0144 towarzyskich oraz wsp\u00f3lnej zabawy stanowi\u0142y te\u017c do\u017cynki, wyst\u0119py teatralne oraz, niekiedy, pokazy film\u00f3w objazdowego kina. W czerwcu 1929 roku osady wojskowe na Wo\u0142yniu, Nowogr\u00f3dczy\u017anie i Grodzie\u0144szczy\u017anie, a w 1930 na Wile\u0144szczy\u017anie, odwiedzi\u0142 prezydent Ignacy Mo\u015bcicki, Wcze\u015bniej i p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie\u017c nie brakowa\u0142o takich wizyt \u2013 w\u015br\u00f3d osadnik\u00f3w bywa\u0142 J\u00f3zef Pi\u0142sudski (np. w 1921  i 1924 roku odwiedzi\u0142 osad\u0119 Rokitno w powiecie grodzie\u0144skim), czy gen. J\u00f3zef Haller (kt\u00f3ry przyjecha\u0142 do Hallerowa). To tak\u017ce stanowi\u0142o okazj\u0119 do wsp\u00f3lnego \u015bwi\u0119towania. Cytowany wcze\u015bniej Stanis\u0142aw \u015awiercz wspomina\u0142: Zabawny wypadek mia\u0142 miejsce podczas wizyty marsza\u0142ka Pi\u0142sudskiego w Nowogr\u00f3dku. Ku konsternacji dygnitarzy wojew\u00f3dzkich, zebrani osadnicy wyprz\u0119gli konie z jego wozu, uprz\u0105\u017c na\u0142o\u017cyli na siebie i wie\u017ali go ze \u015bpiewem i okrzykami przy widocznym zadowoleniu Marsza\u0142ka. W ten spos\u00f3b witali i czcili swojego \u201eDziadka\u201d. <\/em> <\/p>\n\n\n\n

Wsp\u00f3lne spotkania osadnik\u00f3w dawa\u0142y te\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 wys\u0142uchania wiadomo\u015bci ze \u015bwiata. W osadach bowiem rzadko\u015bci\u0105 by\u0142y odbiorniki radiowe, tote\u017c wszelkie informacje przychodzi\u0142y z du\u017cym op\u00f3\u017anieniem. Wiadomo\u015bci czerpano g\u0142\u00f3wnie z gazet, kt\u00f3re przywo\u017cono z miasteczek, prenumerowanie by\u0142o bardzo sporadyczne, ale lektur\u0119 nadrabiano w domach ludowych, gdzie mie\u015bci\u0142y si\u0119 zazwyczaj tak\u017ce biblioteki. W domach, gdzie osadnicy dysponowali \u201e\u017celaznym\u201d polskim zbiorem klasyk\u00f3w, np. \u201eTrylogi\u0105\u201d Sienkiewicza, czytano na g\u0142os d\u0142ugie ich fragmenty dla ca\u0142ej rodziny \u2013 najcz\u0119\u015bciej w zimowe wieczory, gdy pozwala\u0142 na to czas. Jan Salomonowicz z osady Reymontowicze wspomina\u0142: W 1939 roku by\u0142o ju\u017c na osadzie pi\u0119\u0107 radioodbiornik\u00f3w na akumulator, drugie tyle detektor\u00f3w na s\u0142uchawki. Prawie w ka\u017cdym domu by\u0142 \u201eRycerz Niepokalanej\u201d \u2013 miesi\u0119czne pismo katolickie i \u201eMa\u0142y Rycerzyk\u201d dla dzieci. W\u015br\u00f3d osadnik\u00f3w istnia\u0142y r\u00f3\u017cne pogl\u0105dy polityczne i tak jedni czytali \u201eIlustrowany kurier codzienny\u201d, inni \u201eMa\u0142y dziennik\u201d lub \u201eOr\u0119downika\u201d. <\/em>W domach ludowych lokalizowano tak\u017ce szko\u0142y. W dzie\u0144 odbywa\u0142y si\u0119 tam zaj\u0119cia dla dzieci (tzn. nauka ale te\u017c np. \u015bpiewy w zak\u0142adanych cz\u0119sto ch\u00f3rkach), a wieczorami organizowano spotkania doros\u0142ych, kt\u00f3rzy rozmawiali o polityce, grywali w karty, mogli dokona\u0107 zakup\u00f3w w dzia\u0142aj\u0105cym w budynku domu ludowego sklepie, albo za\u0142atwi\u0107 sprawy pocztowe, gdy\u017c i urz\u0119dy pocztowe nierzadko mie\u015bci\u0142y si\u0119 w domach ludowych, kt\u00f3re bywa\u0142y ponadto siedzib\u0105 dla zarz\u0105du osady, czy miejscem organizowania wa\u017cnych akademii cz\u0119sto zwi\u0105zanych ze \u015bwi\u0119tami pa\u0144stwowymi, jak 3 Maja, czy 11 Listopada. W domach ludowych nie brakowa\u0142o ponadto r\u00f3\u017cnych innych spotka\u0144 i imprez rozrywkowych. Je\u015bli osada nie dysponowa\u0142a domem ludowym, \u017cycie towarzyskie kolonii by\u0142o si\u0142\u0105 rzeczy mniej urozmaicone, a spotkania odbywa\u0142y si\u0119 w domach prywatnych, jednak ju\u017c korzystanie z bibliotek musia\u0142o wi\u0105za\u0107 si\u0119 z wypraw\u0105 do innej osady, b\u0105d\u017a wi\u0119kszej miejscowo\u015bci. Irena Orze\u0142 z rodziny osadniczej zamieszka\u0142ej w Stawach na Polesiu tak wspomina\u0142a: Do szko\u0142y dzieci osadnik\u00f3w chodzi\u0142 do pobliskiej wsi zamieszka\u0142ej przez Bia\u0142orusin\u00f3w i oddalonej od osady o oko\u0142o dwa kilometry. Do gminy Wo\u0142czyn, odleg\u0142ej o pi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w je\u017adzi\u0142o si\u0119 w celu za\u0142atwienia wszelkich spraw gospodarczych i urz\u0119dowych jak podatki, za\u015bwiadczenia i inne. Na jarmarki je\u017adzili\u015bmy do Janowa Podlaskiego (i wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z przepraw\u0105 promow\u0105 przez Bug), albo Wysocka, kt\u00f3re le\u017ca\u0142o 15 km od osady.  O \u017cyciu kulturalnym mogli\u015bmy tylko marzy\u0107, nie licz\u0105c zebra\u0144 ko\u0142a osadnik\u00f3w, kt\u00f3re istnia\u0142o w Stawach. Zebrania odbywa\u0142y si\u0119 w prywatnych domach osadnik\u00f3w. Prezes ko\u0142a pisa\u0142 zawiadomienie, gdzie odb\u0119dzie si\u0119 zebranie, podawa\u0142 dat\u0119 i godzin\u0119 i takie zawiadomienie trzeba by\u0142o podpisa\u0107 i zanie\u015b\u0107 do najbli\u017cszego s\u0105siada.   <\/em>  <\/p>\n\n\n\n

Ko\u0142a gospody\u0144 wiejskich by\u0142y niewiele mniej istotne ni\u017c domy ludowe, skupia\u0142y jednak, naturalnie, \u017cony osadnik\u00f3w. Nie wszystkie one zna\u0142y si\u0119 na gospodarce, dlatego w ko\u0142ach gospody\u0144 przede wszystkim odbywa\u0142y si\u0119 zaj\u0119cia dokszta\u0142caj\u0105ce je w tym zakresie. Organizowano m.in. kursy gotowania, pieczenia, kroju i szycia. Poza tym jednym z wa\u017cniejszych element\u00f3w spotka\u0144 osadniczek \u2013 jak powszechnie nazywano \u017cony kolonist\u00f3w \u2013 by\u0142o wychowanie obywatelskie dzieci. Sprawy wykszta\u0142cenia m\u0142odego pokolenia i troska o dzieci by\u0142y pochodn\u0105 faktu, \u017ce osadnicy stanowili \u015brodowisko niezwykle patriotyczne, z\u0142\u0105czone olbrzymim szacunkiem i emocjonalnie bardzo zwi\u0105zane z J\u00f3zefem Pi\u0142sudskim. Do\u015b\u0107 podkre\u015bli\u0107, \u017ce po \u015bmierci Marsza\u0142ka w 1935 roku, Zwi\u0105zek Osadnik\u00f3w Wojskowych uchwali\u0142, aby ka\u017cda osada, rokrocznie 12 maja wieczorem, organizowa\u0142a spotkanie mieszka\u0144c\u00f3w, na kt\u00f3rym zostanie oddany ho\u0142d zmar\u0142emu. Niemniej wykszta\u0142cenie m\u0142odego pokolenia stanowi\u0142o dla osadnik\u00f3w du\u017cy problem. Przeci\u0119tnie w rodzinach osadniczych by\u0142o troje, czworo dzieci, ale sytuacja ekonomiczna osadnik\u00f3w nie pozwala\u0142a \u2013 zw\u0142aszcza na prze\u0142omie lat dwudziestych i trzydziestych, gdy znaczna liczba dzieci osadniczych osi\u0105gn\u0119\u0142a wiek szkolny, a we znaki dawa\u0142 si\u0119 \u00f3wczesny kryzys ekonomiczny \u2013 by rzetelnie wykszta\u0142ci\u0107 ka\u017cde z nich. Sytuacj\u0119 utrudnia\u0142a dodatkowo s\u0142aba sie\u0107 plac\u00f3wek o\u015bwiatowych na Kresach. Jan Kulik z Osady Krechowieckiej wspomina\u0142: Pierwsza szko\u0142a by\u0142 otwarta u s\u0105siada w domu, w jednym pokoju. Chodzi\u0142a tam pocz\u0105tkowo czw\u00f3rka, pi\u0105tka dzieci. Dopiero w 1930 roku zosta\u0142a otwarta nowa szko\u0142a w domu ludowym. <\/em>Problem wykszta\u0142cenia m\u0142odzie\u017cy osadniczej dostrzega\u0142 te\u017c Zwi\u0105zek Osadnik\u00f3w, pragn\u0105cy kontynuacji przez m\u0142ode pokolenie idei osadnictwa wojskowego w postaci ich przysz\u0142ych stara\u0144 o rozw\u00f3j gospodarczy i kulturalny Kres\u00f3w Wschodnich. Zwi\u0105zek aktywnie w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 w organizacj\u0119 szk\u00f3\u0142 w osadach, gdzie cz\u0119sto w\u0142asnym wysi\u0142kiem tworzono plac\u00f3wki prywatne, kt\u00f3re z czasem uzyskiwa\u0142y prawa pa\u0144stwowych szk\u00f3\u0142 publicznych. Ale mimo du\u017cego wysi\u0142ku nie zawsze udawa\u0142o si\u0119 osadnikom osi\u0105gn\u0105\u0107 cel i przeprowadzi\u0107 nauk\u0119 dzieci w wymiarze, jaki by\u0142by satysfakcjonuj\u0105cy. W powiecie wilejskim na Wile\u0144szczy\u017anie, tu\u017c przed wybuchem II wojny, a\u017c 75% dzieci sko\u0144czy\u0142o edukacj\u0119 na czwartej, pi\u0105tej klasie szko\u0142y powszechnej. Przyzna\u0107 jednak nale\u017cy, \u017ce by\u0142o to te\u017c spowodowane faktem konieczno\u015bci pomagania rodzicom w gospodarstwach, gdy\u017c w czwartej, pi\u0105tej klasie dzieci osi\u0105ga\u0142y wiek, kt\u00f3ry pozwala\u0142 im wykonywa\u0107 pewne niezb\u0119dne prace, a niezamo\u017cni rodzice decydowali si\u0119 na takie rozwi\u0105zanie w\u0142a\u015bnie kosztem wykszta\u0142cenia swoich latoro\u015bli. Z czasem jednak problem szkolnictwa systematycznie starano si\u0119 rozwi\u0105zywa\u0107, organizuj\u0105c z pomoc\u0105 Zwi\u0105zku Osadnik\u00f3w tzw. ogniska, czyli bursy dla m\u0142odzie\u017cy osadniczej dzia\u0142aj\u0105ce w wi\u0119kszych miastach, koedukacyjne kursy spo\u0142eczne dla kresowej m\u0142odzie\u017cy wiejskiej (nie tylko osadniczej) oraz tworz\u0105c nowe gimnazja. Pierwsze osadnicze gimnazjum otwarto prawdopodobnie w 1937 roku w R\u00f3wnem. Rozw\u00f3j szkolnictwa polskiego w og\u00f3le, zarazem osi\u0105gni\u0119cia osadnik\u00f3w w zakresie poprawy warunk\u00f3w edukacji dzieci i m\u0142odzie\u017cy sprawi\u0142y, \u017ce wykszta\u0142cenie nowego pokolenia osadniczego mo\u017cna uzna\u0107 za dobre. Poprzez aktywne prace w tej dziedzinie realizowano g\u0142\u00f3wny, dalekosi\u0119\u017cny cel \u2013 plan przygotowywania m\u0142odzie\u017cy do pracy na kresowych gospodarstwach osadniczych, ale r\u00f3wnie\u017c w administracji, o\u015bwiacie i w wolnych zawodach, czyli w istocie generalne przygotowanie m\u0142odej kresowej kadry do pracy.   <\/p>\n\n\n\n

Do wa\u017cnych aspekt\u00f3w \u017cycia codziennego osanik\u00f3w nale\u017ca\u0142y sprawy duchowe, jednak samo \u017cycie religijne \u2013 z przyczyn bardzo prozaicznych, mianowicie z braku ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic na osadach \u2013 by\u0142o do\u015b\u0107 s\u0142abo rozwini\u0119te. Wiktor Staniaszek z Chylina na Polesiu wspomina\u0142: Chrzty oraz pierwsza komunia \u015bwi\u0119ta dla dzieci odbywa\u0142y si\u0119 nieregularnie, raz na oko\u0142o dwa lata, i by\u0142y wielkim prze\u017cyciem dla niemal ca\u0142ej osady. W\u00f3wczas wi\u0119kszo\u015b\u0107 osadnik\u00f3w wyje\u017cd\u017ca\u0142a wraz z rodzinami w\u0142asnym transportem do ko\u015bcio\u0142a ju\u017c dzie\u0144 wcze\u015bniej, byy godnie spe\u0142ni\u0107 obowi\u0105zki chrze\u015bcija\u0144skie, poniewa\u017c los i warunki nie pozwala\u0142y na bardziej regularne ich wype\u0142nianie. <\/em> Uczestnictwo w mszy \u015bwi\u0119tej wi\u0105za\u0142o si\u0119 z wypraw\u0105 rodziny do miasteczka, ale w wielu osadach budowano krzy\u017ce, przy kt\u00f3rych odprawiano wsp\u00f3lne modlitwy. Wznoszenie ko\u015bcio\u0142\u00f3w nie nale\u017ca\u0142o w \u015brodowisku osadniczym do priorytet\u00f3w, poniewa\u017c istotniejsz\u0105 inicjatyw\u0105 okazywa\u0142y si\u0119 domy ludowe, albo szko\u0142y. Mimo to \u015bwi\u0105tynie powstawa\u0142y, np. na Wo\u0142yniu osadnicy do 1939 roku wznie\u015bli 12 ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic. W maju tego roku do ko\u015bcio\u0142a na Kar\u0142owszczy\u017anie, zbudowanego dla wcze\u015bniej wymienionych osad: Krechowieckiej, Jaz\u0142owieckiej, Bajon\u00f3wki, Hallerowa oraz dla Zalesia, sprowadzono kopi\u0119 obrazu Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej, podarowan\u0105 przez oo. Paulin\u00f3w. Uroczysto\u015b\u0107 by\u0142a powi\u0105zana z wielk\u0105 wo\u0142y\u0144sk\u0105 pielgrzymk\u0105 na Jasn\u0105 G\u00f3r\u0119 i du\u017c\u0105 celebr\u0105 z udzia\u0142em biskupa polowego J\u00f3zefa Gawliny. Najwa\u017cniejsze by\u0142y jednak \u015bwi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia i Wielkanocy. Sta\u0142ym elementem obrazu \u017cycia osadnik\u00f3w po nabo\u017ce\u0144stwach, g\u0142\u00f3wnie wielkanocnych, by\u0142y tradycyjne wy\u015bcigi pojazd\u00f3w wracaj\u0105cych z ko\u015bcio\u0142\u00f3w do osad \u2013 by\u0142 to przejaw fantazji i temperamentu osadnik\u00f3w. Cytowana wcze\u015bniej Anna Bieli\u0144ska, \u017cona osadnika z Reymontowa na Wo\u0142yniu, wspomina\u0142a: Wszyscy zawsze czekali na \u015bwi\u0119ta, dzieci na choink\u0119, a doro\u015bli na odpoczynek i spotkania z rodzin\u0105. Wigilia by\u0142a uroczysta, a potem kol\u0119dowanie, pasterka, spotkania ze znajomymi, powr\u00f3t do domu, cz\u0119sto z przygodami, bo jak towarzystwo by\u0142o w dobrych humorach i pop\u0119dza\u0142 konie, to cz\u0119sto zarzuca\u0142o sa\u0144mi, a bractwo lecia\u0142o w\u015br\u00f3d \u015bmiech\u00f3w w \u015bnieg.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Pe\u0142ne trudno\u015bci, wype\u0142nione prac\u0105 \u017cycie codzienne osadnik\u00f3w charakteryzowa\u0142o si\u0119 sporym urozmaiceniem, bior\u0105c pod uwag\u0119 warunki egzystencji i ci\u0119\u017ckie pocz\u0105tki zasiedlania osad. Entuzjazm, przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107, towarzysko\u015b\u0107 osadnik\u00f3w by\u0142y integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 ich codzienno\u015bci i przydawa\u0142y kolorytu Kresom Wschodnim, wzbogaca\u0142y rozw\u00f3j kresowej kultury i gospodarki. Wiele wspania\u0142ych opowie\u015bci o \u017cyciu codziennym osadnik\u00f3w odnale\u017a\u0107 mo\u017cna we wspomnieniach z tamtych lat \u2013 diariuszach, relacjach. Wiele m\u00f3wi\u0105 o tym r\u00f3wnie\u017c zachowane fotografie. Z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 Kresy bez osadnictwa by\u0142yby inne, ubo\u017csze. Dostrzegli to nawet pocz\u0105tkowi przeciwnicy akcji kolonizacyjnej, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znaczna cz\u0119\u015b\u0107, pod koniec lat trzydziestych, z uznaniem wypowiada\u0142a si\u0119 o osi\u0105gni\u0119ciach osadniczych i warto\u015bci, jak\u0105 stanowi\u0142o dla Polski \u015brodowisko osadnik\u00f3w.[i]<\/a>    <\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[i]<\/a> Tekst powsta\u0142 w oparciu o opracowanie ksi\u0105\u017ckowe: J. Stobniak-Smogorzewska, Kresowe osadnictwo wojskowe 1920 \u2013 1945, Warszawa 2003<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Micha\u0142 Bronowicki Osady wojskowe stanowi\u0142y niewielkie osiedla zamieszka\u0142e przez, \u015brednio, 12 osadnik\u00f3w na jedn\u0105 koloni\u0119, przy czym szacunkowe dane m\u00f3wi\u0105, \u017ce wszystkich takich kolonii na Kresach Wschodnich by\u0142o oko\u0142o 700.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[43,44,42],"class_list":["post-574","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-artykuly","tag-historia","tag-kresy-wschodnie","tag-osadnictwo","comments-off"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/574","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=574"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/574\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":578,"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/574\/revisions\/578"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=574"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=574"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=574"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}