{"id":83,"date":"2023-01-26T17:53:15","date_gmt":"2023-01-26T16:53:15","guid":{"rendered":"http:\/\/osadnicy.org.pl\/?page_id=83"},"modified":"2025-01-21T17:50:55","modified_gmt":"2025-01-21T17:50:55","slug":"historia-osadnictwa-na-kresach-wschodnich","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/osadnictwo-w-ii-rp\/historia-osadnictwa-na-kresach-wschodnich\/","title":{"rendered":"Historia osadnictwa na Kresach Wschodnich II RP"},"content":{"rendered":"\n

Micha\u0142 Bronowicki<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Idea kresowego osadnictwa wojskowego narodzi\u0142a si\u0119 podczas wojny Polski z Rosj\u0105 bolszewick\u0105 i znalaz\u0142a swe prawne oparcie w dw\u00f3ch ustawach sejmowych z 17 grudnia 1920 r., b\u0119d\u0105cych spe\u0142nieniem zapowiedzi J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, kt\u00f3ry dwa miesi\u0105ce wcze\u015bniej, w wydanym 18 pa\u017adziernika rozkazie na zako\u0144czenie zwyci\u0119skich dzia\u0142a\u0144 militarnych, przekonywa\u0142 podkomendnych: \u201e\u017bo\u0142nierz, kt\u00f3ry tyle zrobi\u0142 dla Polski nie zostanie bez nagrody. Wdzi\u0119czna Ojczyzna nie zapomni o nim. Zdobyte zosta\u0142y ogromne obszary, opustoszone i obr\u00f3cone przez wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 prawie w pustyni\u0119. Zaproponowa\u0142em ju\u017c rz\u0105dowi, by cz\u0119\u015b\u0107 zdobytej ziemi zosta\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 tych, co j\u0105 polsk\u0105 zrobili, uznoiwszy j\u0105 polsk\u0105 krwi\u0105 i trudem niezmiernym. Ziemia ta, strudzona siewem krwawym wojny, czeka na siew pokoju, czeka na tych, co miecz na lemiesz zamieni\u0105 [\u2026]\u201d[1]<\/a>. Tylko nieliczni zdawali sobie w\u00f3wczas spraw\u0119, \u017ce Marsza\u0142ek odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 tym samym do rzymskiej tradycji obdarowywania \u017co\u0142nierzy cz\u0119\u015bci\u0105 ziemi, kt\u00f3rej bronili[2]<\/a>.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Pierwsze pomniejsze inicjatywy dotycz\u0105ce osadnictwa wojskowego oraz og\u00f3lnej, planowanej w bliskiej przysz\u0142o\u015bci kolonizacji wschodnich obszar\u00f3w Rzeczpospolitej podejmowano ju\u017c w 1919 r., jeszcze w trakcie walk z bolszewikami, niemniej dopiero w po\u0142owie roku nast\u0119pnego \u2013 wobec za\u0142amania si\u0119 frontu i rosyjskiej ofensywy \u2013 przybra\u0142y one konkretne rozwi\u0105zania prawne. 15 lipca Sejm Ustawodawczy, chc\u0105c zaktywizowa\u0107 wie\u015b do czynnej obrony niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa i zach\u0119ci\u0107 ch\u0142op\u00f3w do wst\u0119powania w szeregi Wojska Polskiego, przyj\u0105\u0142 jednog\u0142o\u015bnie ustaw\u0119 o wykonaniu reformy rolnej. Regulowa\u0142a ona m.in. sprawy wyw\u0142aszczeniowe, now\u0105 parcelacj\u0119 grunt\u00f3w uprawnych oraz ich rozdzia\u0142, co wychodzi\u0142o naprzeciw ogromnemu na prowincji \u201eg\u0142odowi ziemi\u201d. W jej nabyciu pierwsze\u0144stwo przepisy przyznawa\u0142y \u017co\u0142nierzom (z wy\u0142\u0105czeniem dezerter\u00f3w), inwalidom, a nast\u0119pnie ma\u0142orolnemu ch\u0142opstwu[3]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cnym or\u0119downikiem akcji osadniczej \u2013 opr\u00f3cz m.in. Pi\u0142sudskiego, kt\u00f3ry z aprobat\u0105 odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do zapowiadanych regulacji spraw w\u0142asno\u015bciowych na polskiej wsi[4]<\/a> \u2013 by\u0142 Wincenty Witos. Jego deklaracje si\u0119ga\u0142y nawet dalej ni\u017c ustawowe zapisy. W wydanej w imieniu rz\u0105du odezwie \u201eDo Armii Narodowej\u201d z 6 sierpnia 1920 r. \u2013 w przededniu rozstrzygaj\u0105cej batalii o Warszaw\u0119 \u2013 zapewnia\u0142, jako \u00f3wczesny premier i wiceprzewodnicz\u0105cy powo\u0142anej interwencyjnie Rady Obrony Pa\u0144stwa, o szczeg\u00f3lnych przywilejach dla najbardziej zas\u0142u\u017conych \u017co\u0142nierzy maj\u0105cych otrzymywa\u0107 ziemi\u0119 nieodp\u0142atnie. Ponad dwa miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej, 15 pa\u017adziernika, wniosek w sprawie nadawania grunt\u00f3w wojskowym przed\u0142o\u017cy\u0142 w Sejmie klub parlamentarny PSL \u201ePiast\u201d, z kt\u00f3rego Witos si\u0119 wywodzi\u0142[5]<\/a>. Propozycja ta nie wzbudza\u0142a powa\u017cniejszych politycznych kontrowersji, wobec czego ju\u017c pod koniec roku przeg\u0142osowano wspomniane na wst\u0119pie ustawy.<\/p>\n\n\n\n

Pierwsza \u2013 o przej\u0119ciu na w\u0142asno\u015b\u0107 ziemi w niekt\u00f3rych powiatach Rzeczypospolitej Polskiej[6]<\/a> \u2013 sprowadza\u0142a si\u0119 do zaj\u0119cia na cele reformy rolnej i osadnictwa rozmaitych opuszczonych lub nieu\u017cytkowanych porosyjskich d\u00f3br pa\u0144stwowych, skarbowych i dynastycznych oraz prywatnych maj\u0105tk\u00f3w, a tak\u017ce niekt\u00f3rych d\u00f3br klasztornych. W uzasadnionych przypadkach dopuszczano r\u00f3wnie\u017c przej\u0119cie prosperuj\u0105cych folwark\u00f3w, w tym nale\u017c\u0105cych do polskich w\u0142a\u015bcicieli[7]<\/a>. Druga \u2013 o nadaniu ziemi \u017co\u0142nierzom \u2013 przyznawa\u0142a grunty zas\u0142u\u017conym uczestnikom walk o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, \u201ekt\u00f3rzy bronili granic Ojczyzny\u201d, w\u015br\u00f3d nich inwalidom wojennym i ochotnikom po s\u0142u\u017cbie frontowej. Pozostali wojskowi otrzymywali prawo nabycia dzia\u0142ek rolnych wg okre\u015blonych stawek. Ponadto tre\u015b\u0107 tej ustawy zawiera\u0142a promes\u0119 odno\u015bnie do wsparcia dla by\u0142ych \u017co\u0142nierzy obejmuj\u0105cych w posiadanie ziemi\u0119. Zak\u0142adano dla nich pomoc w formie przekazania \u017cywego i martwego inwentarza pochodz\u0105cego z demobilu, w postaci dostarczenia materia\u0142\u00f3w budowlanych o limicie do 80 m3 <\/sup>na gospodarstwo oraz generalne dofinansowanie ca\u0142ej akcji osadniczej w wysoko\u015bci 2 miliard\u00f3w marek, udzielane w got\u00f3wce, b\u0105d\u017a te\u017c w postaci narz\u0119dzi rolniczych czy zb\u00f3\u017c przeznaczonych do zasiewu[8]<\/a>.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Zakrojona na relatywnie du\u017c\u0105 skal\u0119 wojskowa kolonizacja Kres\u00f3w, wraz z przewidywanymi na\u0144 \u015brodkami[9]<\/a>, wpisywa\u0142a si\u0119 w og\u00f3lny proces odbudowy pa\u0144stwa, w tym polskiego rolnictwa. Po batalii z bolszewick\u0105 Rosj\u0105, gdy wschodnie regiony przedrozbiorowej Rzeczpospolitej \u2013 wskutek d\u0142ugich lat okupacji i wojen \u2013 pozostawa\u0142y zniszczone, ograbione, a w najlepszym razie zaniedbane, wie\u015b otrzymywa\u0142a m.in. kredyty tudzie\u017c niepotrzebny sprz\u0119t ze strony redukowanego liczebnie wojska[10]<\/a>. \u015awiadomo\u015b\u0107 jej gospodarczego znaczenia wydawa\u0142a si\u0119 powszechna, niemniej nie brakowa\u0142o ideologicznej, niekiedy uzasadnionej krytyki. W kontek\u015bcie \u017co\u0142nierskiego osadnictwa i przejmowania przez pa\u0144stwo ziemi najbardziej wa\u017ckie zarzuty stawiali przedstawiciele ziemia\u0144stwa, w\u0142a\u015bciciele du\u017cych maj\u0105tk\u00f3w. Emanacj\u0119 ich pretensji stanowi\u0142 m.in. artyku\u0142 w \u201eGazecie Warszawskiej\u201d, opublikowany w 1921 r., pt. \u201eO \u015bcis\u0142e stosowanie prawa\u201d, w kt\u00f3rym ustaw\u0119 o nadaniu ziemi \u017co\u0142nierzom por\u00f3wnywano nawet z zarz\u0105dzeniem Michai\u0142a Murawjowa \u2013 os\u0142awionego genera\u0142a-gubernatora Litwy z okresu zabor\u00f3w \u2013 zakazuj\u0105cym w 1865 r. nabywania na Wile\u0144szczy\u017anie ziemi Polakom[11]<\/a>. Wszelkie nieprecyzyjne zapisy ustawowe, jakich nie brakowa\u0142o przy uchwalaniu obu akt\u00f3w prawnych z 17 grudnia 1920 r., oraz przer\u00f3\u017cne oskar\u017cenia i racje opozycyjnie nastawionych \u015brodowisk mia\u0142y w niedalekiej przysz\u0142o\u015bci uderzy\u0107 w realizowan\u0105 szybko akcj\u0119 osadnicz\u0105 i zatrzyma\u0107 j\u0105 na blisko dekad\u0119.  <\/p>\n\n\n\n

Tymczasem fundamentalnym celem konceptu osadnictwa wojskowego na Kresach pozostawa\u0142o obliczone w d\u0142u\u017cszej perspektywie wzmocnienie tam \u2013 na wieloetnicznych obszarach, gdzie dominowa\u0142y mniejszo\u015bci narodowe \u2013 polskich, propa\u0144stwowych wp\u0142yw\u00f3w. \u017bo\u0142nierze \u201ezamieniaj\u0105cy miecze na lemiesze\u201d mieli bowiem nie tylko zajmowa\u0107 si\u0119 rolnictwem sensu stricto<\/em>, a wi\u0119c wp\u0142ywa\u0107 pozytywnie na gospodark\u0119 region\u00f3w, ale te\u017c oddzia\u0142ywa\u0107 na lokalne, wielonarodowo\u015bciowe spo\u0142eczno\u015bci w kontek\u015bcie ich uto\u017csamiania si\u0119 z nowo odrodzonym pa\u0144stwem. Nie bez znaczenia by\u0142o r\u00f3wnie\u017c strategiczne ulokowanie osadnik\u00f3w zwi\u0105zane z bezpiecze\u0144stwem kszta\u0142tuj\u0105cej si\u0119 wci\u0105\u017c jeszcze wschodniej granicy Rzeczpospolitej[12]<\/a>. Intencjonalne rozmieszczenie rezerwist\u00f3w \u2013 wyszkolonych, do\u015bwiadczonych i zaprawionych w bojach \u2013 posiada\u0142o swoj\u0105 okre\u015blon\u0105 polityczn\u0105 wymow\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Pierwsze grupy kolonist\u00f3w przyby\u0142y na Kresy w zorganizowanych na wz\u00f3r wojskowy kolumnach roboczych ju\u017c wiosn\u0105 1921 r. Przez kolejne dwa lata zasiedli\u0142y ok. 700 osad, tworz\u0105c siln\u0105 spo\u0142eczn\u0105 zbiorowo\u015b\u0107 w liczbie ponad 7 300 zdemobilizowanych \u017co\u0142nierzy[13]<\/a>. Prawie po\u0142owa z nich zosta\u0142a wcze\u015bniej odznaczona Orderem Wojskowym Virtuti Militari lub Krzy\u017cem Walecznych, a blisko 1\/3 by\u0142a ranna w wyniku walk o niepodleg\u0142o\u015b\u0107[14]<\/a>. Pochodzili najcz\u0119\u015bciej z Polski centralnej (41%), po\u0142udniowej (24%) lub wschodniej (20%)[15]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Ich pokrewna przesz\u0142o\u015b\u0107, podobna wojenna historia, stanowi\u0142a wa\u017cny filar budowania osadniczej wsp\u00f3lnoty. W kr\u0119gu m\u0142odych wiarus\u00f3w  by\u0142a ona, zreszt\u0105, cz\u0119sto wspominana i przywo\u0142ywana, co odzwierciedla\u0142o r\u00f3wnie\u017c nadawanie nazw obejmowanym przez nich koloniom. Wiele osiedli czerpa\u0142o nazewnictwo od pierwotnych miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych powstawa\u0142y nast\u0119pnie osady wojskowe, ale niema\u0142o przybiera\u0142o te\u017c swoje etymologiczne miano np. od formacji, w jakich s\u0142u\u017cyli dawniej osadnicy. Znamienn\u0105 egzemplifikacj\u0119 stanowi\u0105 w tym wzgl\u0119dzie zw\u0142aszcza osady wo\u0142y\u0144skie, gdzie chocia\u017cby na terenie niegdysiejszego rosyjskiego poligonu \u0107wiczebnego wojsk carskich w Szubkowie za\u0142o\u017cono cztery kolonie: osad\u0119 Krechowieck\u0105, kt\u00f3rej nazwa wywodzi\u0142a si\u0119 od Pu\u0142ku U\u0142an\u00f3w Krechowieckich, Jaz\u0142owieck\u0105 \u2013 od Pu\u0142ku U\u0142an\u00f3w Jaz\u0142owieckich, Bajon\u00f3wk\u0119 \u2013 od polskiej jednostki powsta\u0142ej podczas Wielkiej Wojny we Francji, w miejscowo\u015bci Bayonne, oraz Hallerowo \u2013 od nazwiska dow\u00f3dcy utworzonej r\u00f3wnie\u017c we Armii Polskiej gen. J\u00f3zefa Hallera. W\u015br\u00f3d nazw osad nie brakowa\u0142o tak\u017ce innych \u015bwiadomych odwo\u0142a\u0144 do s\u0142ynnych Polak\u00f3w. W wo\u0142y\u0144skim powiecie dubie\u0144skim istnia\u0142a np. osada Wola Pi\u0142sudskiego[16]<\/a>, w powiecie kostopolskim \u2013 Pi\u0142sudczyzna, a w krzemienieckim \u2013 Narutowicze.<\/p>\n\n\n\n

Jeden z osadnik\u00f3w z Woli Pi\u0142sudskiego w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b wspomina\u0142 pocz\u0105tki osadniczej gospodarki: \u201eW 1922 r. matka wraz z ojcem [ochotnikiem w wojnie Polski z Rosj\u0105 bolszewick\u0105] przyjecha\u0142a na 15-hektarowe puste pole[17]<\/a>. Pierwszym nabytkiem za udzielon\u0105 przez rz\u0105d polski po\u017cyczk\u0119 i za posag matki by\u0142a zakupiona u miejscowego Ukrai\u0144ca stodo\u0142a, kt\u00f3rej cz\u0119\u015b\u0107, po przewiezieniu i zmontowaniu, zosta\u0142a zaadaptowana na pomieszczenie mieszkalne. Tam rodzice prze\u017cyli zim\u0119 i tam przyszed\u0142em na \u015bwiat [tam r\u00f3wnie\u017c] przebywa\u0142 \u017cywy inwentarz. Wprawdzie ojciec by\u0142 synem ch\u0142opskim z du\u017cego gospodarstwa, ale dziadek m\u00f3g\u0142 go wyposa\u017cy\u0107 tylko w jedn\u0105 krow\u0119 i jednego konia. [\u2026] Wkr\u00f3tce zabrano si\u0119 do budowania domu po\u0142\u0105czonego z obor\u0105 i stajni\u0105 oraz do budowy g\u0142\u0119bokiej na 20 m. studni. Do czasu wykopania studni wod\u0119 wo\u017cono z odleg\u0142ego o kilka kilometr\u00f3w strumienia.\u201d[18]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Nie bez powodu w wi\u0119kszo\u015bci relacji kolonist\u00f3w ze wst\u0119pnego okresu ich pobytu na Kresach przywo\u0142ywany jest problem mieszkaniowy. Rzadko na przydzielanych im dzia\u0142kach istnia\u0142y bowiem jakiekolwiek zabudowania, a zupe\u0142nie ju\u017c wyj\u0105tkowo takie, kt\u00f3re nadawa\u0142y si\u0119 do urz\u0105dzenia w nich domu i egzystowania tam zw\u0142aszcza zim\u0105. Wielu osadnik\u00f3w zmuszonych by\u0142o zatem pocz\u0105tkowo do \u017cycia w ziemiankach[19]<\/a>. Niekt\u00f3rzy kwaterowali u swoich ukrai\u0144skich lub bia\u0142oruskich s\u0105siad\u00f3w, jakkolwiek w znacznym stopniu nie byli oni \u017cyczliwie nastawieni do akcji osadniczej, uwa\u017caj\u0105c \u017ce grunty trafiaj\u0105ce w r\u0119ce polskich przybysz\u00f3w powinny przede wszystkim zosta\u0107 przydzielone autochtonom[20]<\/a>. Jeszcze do po\u0142owy lat dwudziestych sami osadnicy \u2013 funkcjonuj\u0105c w nieprzychylnym przewa\u017cnie otoczeniu, spotykaj\u0105cy si\u0119 zarazem z niedostateczn\u0105 og\u00f3\u0142em pomoc\u0105 finansow\u0105 i materialn\u0105 pa\u0144stwa[21]<\/a> \u2013 do\u015b\u0107 sceptycznie postrzegali swoje perspektywy jako rolnik\u00f3w, zw\u0142aszcza \u017ce cz\u0119sto nie posiadali nale\u017cytego w tym zakresie wykszta\u0142cenia, przygotowania, ani praktyki, nawet gdy cechowa\u0142o ich ch\u0142opskie pochodzenie. Co trzeci by\u0142 wcze\u015bniej urz\u0119dnikiem, rzemie\u015blnikiem b\u0105d\u017a zawodowym \u017co\u0142nierzem, a niekiedy nawet tylko uczniem bez \u017cadnej konkretnej profesji[22]<\/a>. Organizowano wi\u0119c dla nich rozmaite kursy, maj\u0105ce poszerzy\u0107 agrarne kwalifikacje oraz wiedz\u0119 o metodach upraw czy hodowli trzody. Ale po kilku mniej efektywnych latach gospodarowania \u2013 r\u00f3wnie\u017c w rezultacie wrastaj\u0105cej wci\u0105\u017c \u015bwiadomo\u015bci kolonist\u00f3w, coraz mocniej przekonanych, \u017ce to od post\u0119p\u00f3w ich w\u0142asnej pracy zale\u017cy rysuj\u0105ca si\u0119 przed nimi przysz\u0142o\u015b\u0107 \u2013 sytuacja osadnik\u00f3w wyra\u017anie si\u0119 poprawi\u0142a[23]<\/a>. Tak\u017ce w tym wzgl\u0119dzie rzecz oddaj\u0105 niejednokrotnie wspomnienia: \u201e4 listopada 1921 r. otrzymujemy przydzia\u0142y dzia\u0142ek i z t\u0105 chwil\u0105 jeste\u015bmy zdemobilizowani. Jeszcze przed zim\u0105 zd\u0105\u017cy\u0142em zasia\u0107 dwa hektary \u017cyta. Poniewa\u017c nie mieli\u015bmy w\u0142asnych dom\u00f3w, ani zabudowa\u0144 gospodarczych mieszkali\u015bmy u okolicznych ch\u0142op\u00f3w narodowo\u015bci ukrai\u0144skiej. [\u2026] Nasza Poniat\u00f3wka by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 ziemi dworskiej, rozparcelowanej dla 24 rodzin by\u0142ych wojskowych. [\u2026] takie narz\u0119dzia jak p\u0142ug, brony, obsypnik do ziemniak\u00f3w, wid\u0142y, kosa, nawet \u2018babka\u2019 do klepania kosy czy kilof otrzymali\u015bmy od pa\u0144stwa. Najpierw postawi\u0142em stodo\u0142\u0119, bo zbo\u017ce trzeba chroni\u0107 \u2013 b\u0119dzie zbo\u017ce, b\u0119dzie chleb dla ludzi i zwierz\u0105t. Od pa\u0144stwa dostali\u015bmy budulec [i cz\u0119\u015bciowo] ekwiwalent w got\u00f3wce. Kupi\u0142em za te pieni\u0105dze kieratow\u0105 m\u0142ocarni\u0119, sieczkarni\u0119, wialni\u0119 i bukownik do koniczyny. [\u2026] Poma\u0142u postawi\u0142em obor\u0119 i dom mieszkalny. Przy pomocy instruktora powiatowego z Dubna za\u0142o\u017cy\u0142em k\u00f3\u0142ko rolnicze z r\u00f3\u017cnymi sekcjami, jak maszynowa, hodowlana i inne. Powi\u0119kszy\u0142a si\u0119 moja rodzina [\u2026].\u201d[24]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Zanim jednak osadnicy rozwin\u0119li swoje gospodarstwa i osi\u0105gn\u0119li na tej niwie wymierne sukcesy, proces wojskowej kolonizacji wstrzymano. Akcj\u0119 \u2013 realizowan\u0105 centralnie przez Ministerstwo Spraw Wojskowych, Ministerstwo Skarbu, Ministerstwo Rolnictwa i D\u00f3br Pa\u0144stwowych oraz G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Ziemski, za\u015b lokalnie przez Powiatowe Komitety Nadawcze \u2013 negatywnie oceniano w dyskursie publicznym szczeg\u00f3lnie po odej\u015bciu J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego z oficjalnej polityki i wycofaniu si\u0119 Marsza\u0142ka do Sulej\u00f3wka. Endecja sprzeciwia\u0142a si\u0119 kolonizacji w imi\u0119 obrony wielkiej w\u0142asno\u015bci ziemskiej, PSL \u201eWyzwolenie\u201d \u2013 w obronie mniejszo\u015bci narodowych, gdy\u017c osadnictwo zmienia\u0142o na korzy\u015b\u0107 Polak\u00f3w stosunki narodowo\u015bciowe na Kresach[25]<\/a>. I chocia\u017c niekt\u00f3re partie ch\u0142opskie postulowa\u0142y jego wznowienie, zasiedlanie wschodnich wojew\u00f3dztw przez by\u0142ych \u017co\u0142nierzy przerwano finalnie ustaw\u0105 o wykonaniu reformy rolnej z 28 grudnia 1925 r.[26]<\/a> Terytorialny zasi\u0119g osad wojskowych dotyczy\u0142 w\u00f3wczas przede wszystkim Wo\u0142ynia, Nowogr\u00f3dczyzny, Polesia, Wile\u0144szczyzny oraz cz\u0119\u015bci wojew\u00f3dztwa bia\u0142ostockiego[27]<\/a>, a liczebno\u015b\u0107 by\u0142ych \u017co\u0142nierzy Wojska Polskiego, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych rozparcelowano dzia\u0142ki szacowano na ok. 8 tys.[28]<\/a>, spo\u015br\u00f3d og\u00f3\u0142em blisko 100 tys. ubiegaj\u0105cych si\u0119 o ziemi\u0119[29]<\/a>. Ma\u0142y odsetek kolonist\u00f3w ze swoich nadzia\u0142\u00f3w z r\u00f3\u017cnych przyczyn zrezygnowa\u0142 lub je p\u00f3\u017aniej sprzeda\u0142.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Do ko\u0144ca lat trzydziestych spo\u0142eczno\u015b\u0107 osadnik\u00f3w wojskowych powi\u0119kszy\u0142a si\u0119 jednak o niespe\u0142na tysi\u0105c os\u00f3b. By\u0142o to wynikiem zatwierdzonego ustaw\u0105 z 14 marca 1932 r. przekwalifikowania si\u0119 grupy kolonist\u00f3w cywilnych[30]<\/a>, kt\u00f3rzy dokonali uprzednio zakupu rozparcelowanej przez pa\u0144stwo ziemi i spe\u0142niali jednocze\u015bnie odpowiednie kryteria. W znacznej mierze przypadki takie mia\u0142y miejsce w dw\u00f3ch nowo do\u0142\u0105czonych do akcji osadniczej powiatach wojew\u00f3dztwa bia\u0142ostockiego \u2013 augustowskim i suwalskim[31]<\/a>, gdzie nie by\u0142o kolonist\u00f3w z nadania. Ostatecznie, w nast\u0119pstwie takich dzia\u0142a\u0144, nieliczne osady wojskowe \u2013 poza wymienionymi wy\u017cej obszarami \u2013 lokowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce na terenie wojew\u00f3dztw: tarnopolskiego, stanis\u0142awowskiego i lwowskiego[32]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Wg danych przedstawionych w 1937 r. przez pos\u0142a W\u0142adys\u0142awa Kami\u0144skiego \u2013  \u017co\u0142nierza I Brygady Legion\u00f3w Polskich i uczestnika walk pod Kostiuchn\u00f3wk\u0105, dzia\u0142acza Zwi\u0105zku Osadnik\u00f3w \u2013 na rzecz wojskowej akcji kolonizacyjnej przej\u0119to generalnie 785 rozmaitych maj\u0105tk\u00f3w z czego prawie 45% stanowi\u0142y prywatne maj\u0105tki polskie, ponad 38% rosyjskie, a w dalszej kolejno\u015bci, w niedu\u017cym ju\u017c stopniu: pa\u0144stwowe, pocerkiewne, poko\u015bcielne i inne, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na \u0142\u0105czn\u0105 powierzchni\u0119 137 183 ha ziemi[33]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Ogromn\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 kolonist\u00f3w z wojenn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 zrzesza\u0142 wspomniany Zwi\u0105zek Osadnik\u00f3w. Za\u0142o\u017cony zosta\u0142 de facto<\/em> w marcu 1922 r.[34]<\/a>, jako Centralny Zwi\u0105zek Osadnik\u00f3w Wojskowych, gdy wygasa\u0142a ju\u017c kierownicza rola dow\u00f3dc\u00f3w roboczych kolumn przybywaj\u0105cych na Kresy w pierwszej fazie realizowania akcji osiedle\u0144czej, a w\u015br\u00f3d by\u0142ych \u017co\u0142nierzy rodzi\u0142a si\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107 potrzeby powo\u0142ania w\u0142asnego \u015brodowiskowego przedstawicielstwa. Organizacja mia\u0142a swoj\u0105 siedzib\u0119 w Warszawie, natomiast oddzia\u0142y terenowe w poszczeg\u00f3lnych powiatach. Jej nadrz\u0119dnym zadaniem by\u0142o na wst\u0119pie zabiega\u0107 o sprawne wyznaczanie dzia\u0142ek przeznaczonych na osadnictwo, o kredyty siewne dla kolonist\u00f3w, o zaopatrzenie ich w konie czy narz\u0119dzia rolnicze, o pomoc budowlan\u0105. Jako reprezentacja du\u017cej spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 nale\u017ca\u0142o integrowa\u0107 i informowa\u0107 regularnie o prowadzonej dzia\u0142alno\u015bci, Zwi\u0105zek posiada\u0142 te\u017c sw\u00f3j organ prasowy. Od 1923 r. wydawa\u0142 pismo \u201eOsadnik\u201d, zamienione p\u00f3\u017aniej w ilustrowanego \u201eRolnika i Zagrod\u0119\u201d, a nast\u0119pnie w \u201eMiesi\u0119cznik osadniczy\u201d. Przemianowanie z czasem nazwy zrzeszenia \u2013 jej skr\u00f3cenie i uog\u00f3lnienie \u2013 by\u0142o pochodn\u0105 rozszerzenia zakresu prac oraz stopniowego zwi\u0119kszenia zainteresowa\u0144 o osadnictwo cywilne[35]<\/a>. W 1925 r. formalnie istnia\u0142 ju\u017c zatem Centralny Zwi\u0105zek Osadnik\u00f3w, a cztery lata p\u00f3\u017aniej \u2013 Zwi\u0105zek Osadnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

W 1926 r. rozpocz\u0119to wydawanie osadnikom akt\u00f3w nadawczych \u2013 dokument\u00f3w potwierdzaj\u0105cych ich ziemskie nadzia\u0142y. By\u0142 to symptom stabilizowania si\u0119 statusu kolonist\u00f3w wojskowych. Odt\u0105d, ju\u017c w dobie \u201esanacji\u201d i powrotu J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego do w\u0142adzy[36]<\/a>, niejako pod protektoratem Marsza\u0142ka czuli si\u0119 oni na swych gospodarstwach coraz bardziej bezpiecznie, odsuwaj\u0105c od siebie widmo tymczasowo\u015bci pobytu na Kresach. Przek\u0142ada\u0142o si\u0119 to na ich osi\u0105gni\u0119cia w pracy na roli. R\u00f3wnolegle rekultywowana w po\u0142owie lat dwudziestych ziemia zacz\u0119\u0142a wreszcie przynosi\u0107 oczekiwane plony. G\u0142\u00f3wn\u0105 osadnicz\u0105 upraw\u0119 stanowi\u0142o zbo\u017ce, rzadziej ro\u015bliny bulwiaste, ale w\u015br\u00f3d kolonist\u00f3w zak\u0142adano r\u00f3wnie\u017c sady owocowe, pasieki, chmielniki czy plantacje tytoniu.<\/p>\n\n\n\n

Osadnicy wojskowi nale\u017celi do jednych z najch\u0119tniej korzystaj\u0105cych z nowinek agrarnych oraz do jednych z najbardziej otwartych na prekursorskie rozwi\u0105zania. Wnosz\u0105c na kresow\u0105 wie\u015b swoj\u0105 energi\u0119 i entuzjazm, wyr\u00f3\u017cniali si\u0119 skal\u0105 wprowadzania innowacyjnych metod uprawy ziemi np. pod wzgl\u0119dem stosowania sztucznych nawoz\u00f3w. Okazywali si\u0119 niezwykle przedsi\u0119biorcz\u0105 grup\u0105. Tworzyli wiele kresowych sp\u00f3\u0142dzielni rolniczo-handlowych, przetw\u00f3rczych i kredytowych, b\u0105d\u017a wsp\u00f3\u0142uczestniczyli w ich uruchamianiu. Anga\u017cowali si\u0119 w wi\u0119kszo\u015b\u0107 takich przedsi\u0119wzi\u0119\u0107[37]<\/a>. Budowali mleczarnie, magazyny zbo\u017cowe, kwaszarnie, piekarnie. Inwestowali w maszyny. Inicjowali te\u017c funkcjonowanie k\u00f3\u0142ek rolniczych z instrukta\u017cem nowatorskich rozwi\u0105za\u0144 w zakresie uprawy ziemi. Niema\u0142o z nich eksperymentowa\u0142o. W przywo\u0142ywanej ju\u017c wo\u0142y\u0144skiej osadzie Krechowieckiej w powiecie r\u00f3wie\u0144skim, jeden z kolonist\u00f3w zdecydowa\u0142 si\u0119 nawet na hodowl\u0119 pawi[38]<\/a>. Ten rodzaj swoistej fantazji nie by\u0142 wszak\u017ce jednostkowym wyj\u0105tkiem.<\/p>\n\n\n\n

Wraz ze wzrostem wydajno\u015bci agrarnej dzia\u0142ek mala\u0142o ich ca\u0142o\u015bciowe zad\u0142u\u017cenie. Kredyty rozdysponowane w pocz\u0105tkowych latach na najistotniejsze potrzeby, jak dom czy budynki gospodarcze, nie doskwiera\u0142y ju\u017c bardzo mocno, cho\u0107 mia\u0142y da\u0107 si\u0119 jeszcze dotkliwie we znaki w okresie nadchodz\u0105cego wielkiego ekonomicznego kryzysu[39]<\/a>. Ale nawet wtedy osadnicy legitymowali si\u0119 znacznie przewy\u017cszaj\u0105c\u0105 dochodowo\u015bci\u0105 ze swoich gospodarstw ni\u017c przeci\u0119tni kresowi rolnicy[40]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Adaptacja wojskowych osadnik\u00f3w na Kresach wci\u0105\u017c nabiera\u0142a tempa. Od pocz\u0105tku sprzyja\u0142o temu zak\u0142adanie przez nich rodzin i coraz intensywniejsze zakorzenianie si\u0119 w \u017cycie codzienne prowincji. Kolonista z przypisan\u0105 mu na w\u0142asno\u015b\u0107 ziemi\u0105, charakteryzuj\u0105cy si\u0119 \u017co\u0142nierskim etosem i przewa\u017cnie pracowito\u015bci\u0105, stanowi\u0142 \u015bwietn\u0105 parti\u0119 do zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcia. Nierzadko wi\u0119c sporo z osadniczych ma\u0142\u017ce\u0144stw zawieranych by\u0142o ze sprowadzaj\u0105cymi si\u0119 na Kresy siostrami s\u0105siad\u00f3w-osiedle\u0144c\u00f3w[41]<\/a>. Co ciekawe w tym kontek\u015bcie, niespe\u0142na 41% wszystkich osadnik\u00f3w wywodzi\u0142a si\u0119 spo\u015br\u00f3d szeregowc\u00f3w, ponad 42% nale\u017ca\u0142o do grona podoficer\u00f3w, prawie 12% sytuowa\u0142o si\u0119 w\u015br\u00f3d podporucznik\u00f3w-kapitan\u00f3w, a wi\u0119c oficer\u00f3w m\u0142odszych, blisko 4% przedstawia\u0142o z kolei kadr\u0119 oficer\u00f3w starszych, tj. major\u00f3w-pu\u0142kownik\u00f3w, za\u015b genera\u0142\u00f3w by\u0142o nieco ponad 1%[42]<\/a>. Wszystkich osadnik\u00f3w en bloc<\/em> definiowano na Kresach jako warstw\u0119 polskiej inteligencji[43]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Osadnicy nadawali donio\u015blejszy ton lokalnej kulturze. W zak\u0142adanych przez nich na w\u0142asny koszt Domach Ludowych, kt\u00f3rych liczba w 1937 r. dosz\u0142a do 72, niejednokrotnie mie\u015bci\u0142y si\u0119 \u2013 poza siedzibami r\u00f3\u017cnorodnych k\u00f3\u0142 zainteresowa\u0144, o\u015brodk\u00f3w wsp\u00f3lnych prac rzemie\u015blniczych czy spotka\u0144 towarzyskich-intelektualnych lub artystycznych \u2013 niezwykle potrzebne w\u015br\u00f3d miejscowej spo\u0142eczno\u015bci szko\u0142y powszechne[44]<\/a>, aczkolwiek gros<\/em> z nich zak\u0142adano wysi\u0142kiem kolonist\u00f3w niezale\u017cnie od Dom\u00f3w Ludowych. Nacisk \u015brodowiska osadniczego na wychowanie i wykszta\u0142cenie nowego pokolenia by\u0142 niezwykle silny, poniewa\u017c koloni\u015bci pok\u0142adali nadziej\u0119 na rozw\u00f3j swoich gospodarstw przede wszystkim w systemowym nauczaniu dzieci i m\u0142odzie\u017cy. W rezultacie powstawa\u0142y przeznaczone dla\u0144 bursy, tj. lokowane w wi\u0119kszych miastach pod egid\u0105 Zwi\u0105zku Osadnik\u00f3w ogniska o\u015bwiatowe. Organizowano ponadto rozliczne kursy edukacyjne. W 1937 r. w R\u00f3wnem otwarto pierwsze osadnicze gimnazjum[45]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Niemniej, poza sprawami wa\u017ckimi, osadnicza spo\u0142eczno\u015b\u0107 docenia\u0142a te\u017c w\u0142asny specyficzny model \u017cycia. Dominowa\u0142a w nim praca, lecz nie brakowa\u0142o jednocze\u015bnie miejsca na rozrywki i zbytki, dla kt\u00f3rych dobr\u0105 okazj\u0119 stanowi\u0142y chocia\u017cby coroczne do\u017cynki, rozmaite uroczysto\u015bci pa\u0144stwowe, \u015bwi\u0119ta, albo odwiedziny Kres\u00f3w, w tym kolonii wojskowych, przez szanowane publicznie postacie. Jak opisywa\u0142 to Stanis\u0142aw \u015awiercz z osady Puzieniewicze, \u201ezabawny wypadek mia\u0142 miejsce podczas wizyty marsza\u0142ka Pi\u0142sudskiego w Nowogr\u00f3dku. Ku konsternacji dygnitarzy wojew\u00f3dzkich, zebrani osadnicy wyprz\u0119gli konie z jego wozu, uprz\u0105\u017c na\u0142o\u017cyli na siebie i wie\u017ali go ze \u015bpiewem i okrzykami przy widocznym zadowoleniu Marsza\u0142ka. W ten spos\u00f3b witali i czcili swojego \u2018Dziadka\u2019\u201d[46]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

W bilansie dorobku wojskowych kolonist\u00f3w trzeba te\u017c uwzgl\u0119dni\u0107 ich wp\u0142yw na kresowe spo\u0142eczno\u015bci, w tym mniejszo\u015bci narodowe. W materii tej nast\u0119powa\u0142o sukcesywne polepszenie bezpo\u015brednich wzajemnych relacji. Autochtoniczna ludno\u015b\u0107 bia\u0142oruska i ukrai\u0144ska korzysta\u0142a z zak\u0142adanych przez polskich osiedle\u0144c\u00f3w mleczar\u0144 czy sklep\u00f3w, czerpa\u0142a wzorce z wdra\u017canych przez nich metod uprawy roli, tote\u017c osadnicy z wolna zdobywali coraz powszechniejsze zaufanie oraz szacunek wynikaj\u0105cy z wysokiego poziomu gospodarki, jaki przedstawiali w oczach swych s\u0105siad\u00f3w[47]<\/a>. Nierzadko ich, zreszt\u0105, okresowo zatrudniali, np. w trakcie \u017cniw. W bezpo\u015brednich kontaktach dawali si\u0119 im pozna\u0107 z dobrej strony. Niejednokrotnie bywali w efekcie powo\u0142ywani do lokalnych organ\u00f3w administracyjnych jako przedstawiciele miejscowych zbiorowo\u015bci, wyst\u0119puj\u0105c w roli ich rzecznik\u00f3w. Istotny w tym aspekcie tzw. wo\u0142y\u0144ski eksperyment wojewody Henryka J\u00f3zewskiego[48]<\/a>, w trakcie kt\u00f3rego pr\u00f3bowano wdro\u017cy\u0107 dalece posuni\u0119t\u0105 strategi\u0119 porozumienia Polak\u00f3w z Ukrai\u0144cami, obliczon\u0105 na ich pa\u0144stwow\u0105 asymilacj\u0119. Celowo si\u0119gano w\u00f3wczas w wyborze w\u0142adz samorz\u0105du terytorialnego po osadnik\u00f3w, maj\u0105cych sw\u00f3j lokalny autorytet i coraz silniej ugruntowan\u0105 w\u015br\u00f3d mniejszo\u015bci pozycj\u0119[49]<\/a>. Ale antagonizm\u00f3w na tle narodowo\u015bciowym nie da\u0142o si\u0119 ca\u0142kowicie przezwyci\u0119\u017ca\u0107, nie wsz\u0119dzie. R\u00f3\u017cnej rangi bia\u0142oruscy i ukrai\u0144scy politycy bezustannie podkre\u015blali, \u017ce ziemia przekazana osadnikom powinna nale\u017ce\u0107 nie do kolonist\u00f3w, lecz do ch\u0142op\u00f3w pochodz\u0105cych z narodowych mniejszo\u015bci[50]<\/a>, a przeciw dotycz\u0105cej akcji osadniczej ustawie z 14 marca 1932 r. \u2013 postrzegaj\u0105c j\u0105 jako rozszerzenie kolonizacji \u2013 interweniowali nawet w Lidze Narod\u00f3w[51]<\/a>.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Zadawnione konflikty wybuch\u0142y z du\u017c\u0105 moc\u0105 po rozpocz\u0119ciu II wojny \u015bwiatowej i inwazji Armii Czerwonej na Polsk\u0119. Powtarza\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas na Kresach ataki na osadnik\u00f3w \u2013 zar\u00f3wno z r\u0105k Sowiet\u00f3w, jak te\u017c ze strony mniejszo\u015bci narodowych. Nie brakowa\u0142o wszak\u017ce przyk\u0142ad\u00f3w ich wstawiennictwa za polskimi kolonistami. Znamienny pozostaje tu m.in. fragment relacji Genowefy Kwieci\u0144skiej, c\u00f3rki Teofila Staniszewskiego z Wo\u0142ynia, gdzie by\u0142ych \u017co\u0142nierzy osiedli\u0142o si\u0119 najwi\u0119cej[52]<\/a>: \u201eNasz tata, razem z osadnikami [\u2026] mieszkaj\u0105cymi w Arsonowiczach [w powiecie kowelskim] te\u017c by\u0142 zabrany na rozstrzelanie, ale nasi Ukrai\u0144cy wstawili si\u0119 za nim i t\u0119 grup\u0119 osadnik\u00f3w wypuszczono\u201d[53]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Ale Stalin nie zapomnia\u0142 osadnikom udzia\u0142u w wojnie z bolszewick\u0105 Rosj\u0105. Kreml, w swoistej zem\u015bcie, upomnia\u0142 si\u0119 o nich szybko. Po zaanektowaniu Kres\u00f3w Wschodnich przez Zwi\u0105zek Sowiecki wobec wojskowych kolonist\u00f3w mno\u017cy\u0142y si\u0119 represje. Jako spo\u0142eczno\u015b\u0107 sumarycznie \u015bwiadoma sytuacji politycznej, charakteryzuj\u0105ca si\u0119 wy\u017cszym statusem materialnym, nie byli oni bowiem podatni na komunistyczn\u0105 propagand\u0119 i indoktrynacj\u0119. Zagra\u017cali tym samym budowaniu w okupowanej Polsce nowego \u0142adu, jaki pozostawa\u0142 w planach Moskwy[54]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

W grudniu 1939 r. w\u0142adze sowieckie zacz\u0119\u0142y tworzy\u0107 imienne listy osadnik\u00f3w wojskowych i ich rodzin, by dwa miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej, 10 lutego 1940 r., w\u0142\u0105czy\u0107 je w najci\u0119\u017csz\u0105, najtragiczniejsz\u0105, pierwsz\u0105 masow\u0105 deportacj\u0119 obywateli polskich w g\u0142\u0105b ZSRS[55]<\/a>. W rezultacie wyw\u00f3zki, obejmuj\u0105cej w sumie ok. 140 tys. obywateli polskich[56]<\/a>, na zes\u0142aniu znalaz\u0142o si\u0119 co najmniej 44 tys. os\u00f3b pochodz\u0105cych z rodzin osadniczych[57]<\/a>. \u017badna z nich nie mia\u0142a ju\u017c nigdy powr\u00f3ci\u0107 do swych kresowych domostw\u2026<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/a> J. Pi\u0142sudski, Pisma zbiorowe: wydanie prac dotychczas drukiem og\u0142oszonych<\/em>, t. V, Warszawa 1937, s. 176.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> B. Urbankowski, J\u00f3zef Pi\u0142sudski. Marzyciel i strateg<\/em>, Pozna\u0144 2014, s. 287.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1914 \u2013 1945<\/em>, Warszawa 2003, s. 111 \u2013 112.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a> G. Nowik, Odrodzenie Rzeczypospolitej w my\u015bli politycznej J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego 1918 \u2013 1922, cz. 1. Sprawy wewn\u0119trzne<\/em>, Warszawa 2017, s. 376.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a> J. Stobniak-Smogorzewska, Osadnictwo wojskowe II RP<\/em> [w:] \u201eKresowe Stanice\u201d nr 4 (63), Warszawa 2013, s. 37.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a> Ustawa, oraz id\u0105ce za ni\u0105 rozporz\u0105dzenia wykonawcze, m\u00f3wi\u0142a o 22 wschodnich powiatach kraju (w marcu 1921 r. \u2013 w efekcie decyzji o utworzeniu nowych jednostek administracyjnych na ziemiach wschodnich, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 pod polsk\u0105 jurysdykcj\u0105 \u2013 rozszerzono ten zakres o kolejne dziewi\u0119\u0107 kresowych powiat\u00f3w), spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych najdalej na p\u00f3\u0142nocy po\u0142o\u017cony by\u0142 powiat dzi\u015bnie\u0144ski na Wile\u0144szczy\u017anie, za\u015b na po\u0142udniu \u2013 krzemieniecki na Wo\u0142yniu.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/a> Ka\u017cdemu z w\u0142a\u015bcicieli pozostaj\u0105cych nadal w swoich maj\u0105tkach oraz w\u0142a\u015bcicieli maj\u0105tk\u00f3w porzuconych, kt\u00f3rzy powr\u00f3ciliby do nich przed 1 kwietnia 1921 r. gwarantowano, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do zapis\u00f3w ustawy z 15 lipca 1920 r., zachowanie 400 ha ziemi, natomiast w\u0142a\u015bcicielom powracaj\u0105cym do swoich d\u00f3br po 1 kwietnia 1921 r., lecz nie p\u00f3\u017aniej ni\u017c przed up\u0142ywem trzech lat od daty og\u0142oszenia ustawy, przyznawano prawo do otrzymania ziemi w innym miejscu, lecz o powierzchni nie wi\u0119kszej ni\u017c 45 ha.  <\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a> J. Stobniak-Smogorzewska, Kresowe osadnictwo wojskowe 1920 \u2013 1945<\/em>, Warszawa 2003, s. 28 \u2013 30.<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/a> W kwietniu 1923 r., na wniosek z\u0142o\u017cony przez PSL \u201ePiast\u201d, Sejm przyj\u0105\u0142 ustaw\u0119 dotycz\u0105c\u0105 zwi\u0119kszenia pomocy dla osadnik\u00f3w i przyznania im dodatkowych 50 miliard\u00f3w marek kredyt\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/a> M. Leczyk, Druga Rzeczpospolita 1918 \u2013 1939. Spo\u0142ecze\u0144stwo. Gospodarka. Kultura. Polityka<\/em>, Warszawa 2006, s. 129.<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/a> M. Kacprzak, Ziemia dla \u017co\u0142nierzy. Problem pozyskania i rozdysponowania grunt\u00f3w na cele osadnictwa wojskowego na Kresach Wschodnich 1920 \u2013 1939<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 2009, s. 133.   <\/em><\/p>\n\n\n\n

[12]<\/a> B. Gralak, Osadnictwo wojskowe marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego na Ziemiach Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej 1920 \u2013 1939<\/em>, Zgierz 2006, s. 96. <\/p>\n\n\n\n

[13]<\/a> J. Stobniak-Smogorzewska, Z Kres\u00f3w Wschodnich RP.<\/em> Wspomnienia z osad wojskowych<\/em>, Londyn 1992, s. 13. <\/p>\n\n\n\n

[14]<\/a> W. Siemaszko, Osadnictwo wojskowe na Wo\u0142yniu 1921 \u2013 1940<\/em> [w:] Osadnictwo wojskowe na Wo\u0142yniu<\/em>, oprac. L. Popek, Lublin 1998, s. 62.<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/a> J. Bonkowicz-Sittauer, Osadnictwo wojskowe<\/em> [w:] Osadnictwo wojskowe na Wo\u0142yniu<\/em>, oprac. L. Popek, Lublin 1998, s. 17.<\/p>\n\n\n\n

[16]<\/a> M. Bronowicki, \u017bycie codzienne osadnik\u00f3w wojskowych na Kresach Wschodnich II RP<\/em> [w:] \u201eKresowe Stanice\u201d nr 1 (64), Warszawa 2014, s. 10.  <\/p>\n\n\n\n

[17]<\/a> Wielko\u015b\u0107 osadniczych dzia\u0142ek zale\u017ca\u0142a od gatunku gleby, na jakiej wyznaczono parcel\u0119. Ustawowe zapisy ogranicza\u0142y ich wielko\u015b\u0107 do 45 ha. Gros<\/em> oscylowa\u0142a w granicach 10 \u2013 15 ha. Grunty o takiej powierzchni przydzielano przewa\u017cnie na obfituj\u0105cym w \u017cyzny czarnoziem Wo\u0142yniu, gdzie og\u00f3lnie rozdzielono m. by\u0142ych \u017co\u0142nierzy najwi\u0119cej ziemi. Najwi\u0119ksze dzia\u0142ki, o powierzchni ponad 25 ha, znajdowa\u0142y si\u0119 na ma\u0142o urodzajnym Polesiu.   <\/p>\n\n\n\n

[18]<\/a> E.H. Bakuniak, \u201eOsnowa\u201d. Zgrupowanie pu\u0142kowe 27 Wo\u0142y\u0144skiej Dywizji Piechoty AK<\/em>, Warszawa 2004, s. 12 \u2013 13.<\/p>\n\n\n\n

[19]<\/a> B. Gralak, Osadnictwo wojskowe marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego na Ziemiach Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej 1920 \u2013 1939<\/em>, Zgierz 2006, s. 96. <\/p>\n\n\n\n

[20]<\/a> J. Bonkowicz-Sittauer, Osadnictwo wojskowe<\/em> [w:] Osadnictwo wojskowe na Wo\u0142yniu<\/em>, oprac. L. Popek, Lublin 1998, s. 21.<\/p>\n\n\n\n

[21]<\/a> L. G\u0142owacka, A. C. \u017bak, Osadnictwo wojskowe na Wo\u0142yniu w latach 1921 \u2013 1939 w \u015bwietle dokument\u00f3w Centralnego Archiwum Wojskowego<\/em>, http:\/\/archiwumcaw.wp.mil.pl\/biuletyn\/b28\/b28_6.pdf<\/a> [dost\u0119p: 15.10.2021].<\/p>\n\n\n\n

[22]<\/a> W. Siemaszko, Osadnictwo wojskowe na Wo\u0142yniu 1921 \u2013 1940<\/em> [w:] Osadnictwo wojskowe na Wo\u0142yniu<\/em>, oprac. L. Popek, Lublin 1998, s. 62.<\/p>\n\n\n\n

[23]<\/a> J. Stobniak-Smogorzewska, Kresowe osadnictwo wojskowe 1920 \u2013 1945<\/em>, Warszawa 2003, s. 145.<\/p>\n\n\n\n

[24]<\/a> Relacja J. Bizonia, Archiwum Wschodnie O\u015brodka KARTA, sygn.. AW I\/38, s. 7 \u2013 9.<\/p>\n\n\n\n

[25]<\/a> W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1914 \u2013 1945<\/em>, Warszawa 2003, s. 112.<\/p>\n\n\n\n

[26]<\/a> J. Stobniak-Smogorzewska, Osadnictwo wojskowe II RP<\/em> [w:] \u201eKresowe Stanice\u201d nr 4 (63), Warszawa 2013, s. 42.<\/p>\n\n\n\n

[27]<\/a> Z. Wilk, Osadnicy i osady wojskowe Kres\u00f3w Wschodnich II Rzeczypospolitej <\/em>[w:] \u201eKresowe Stanice\u201d nr 4 (7), Warszawa 1999, s. 60.<\/p>\n\n\n\n

[28]<\/a> J. Stobniak-Smogorzewska, Kresowe osadnictwo wojskowe 1920 \u2013 1945<\/em>, Warszawa 2003, s. 101.<\/p>\n\n\n\n

[29]<\/a> Sprawozdanie Komisji Bud\u017cetowej o preliminarzu bud\u017cetowym Ministerstwa Reform Rolnych na r. 1924<\/em> [w:] Druki Sejmu RP, okres IV, druk 1210, cz. 18, s. 6.<\/p>\n\n\n\n

[30]<\/a> M. Kacprzak, Ziemia dla \u017co\u0142nierzy. Problem pozyskania i rozdysponowania grunt\u00f3w na cele osadnictwa wojskowego na Kresach Wschodnich 1920 \u2013 1939<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 2009, s. 235.   <\/em><\/p>\n\n\n\n

[31]<\/a> W woj. bia\u0142ostockim kolonizacj\u0119 wojskow\u0105 prowadzono pierwotnie tylko w powiatach grodzie\u0144skim i wo\u0142kowyskim, a o powiaty augustowski i suwalski rozszerzon\u0105 j\u0105 wskutek rozporz\u0105dzenia Rady Ministr\u00f3w z 4 listopada 1932 r., uzupe\u0142niaj\u0105cego przepisy o nadaniu ziemi \u017co\u0142nierzom.<\/p>\n\n\n\n

[32]<\/a> Z. Wilk, Osadnicy i osady wojskowe Kres\u00f3w Wschodnich II Rzeczypospolitej <\/em>[w:] \u201eKresowe Stanice\u201d nr 4 (7), Warszawa 1999, s. 60.<\/p>\n\n\n\n

[33]<\/a> W. Kami\u0144ski, Osadnictwo wojskowe<\/em> [w:] \u201eRocznik Ziem Wschodnich\u201d, Warszawa 1937, s. 166.<\/p>\n\n\n\n

[34]<\/a> Statut Centralnego Zwi\u0105zku Osadnik\u00f3w Wojskowych zosta\u0142 uchwalony ju\u017c na pierwszym zje\u017adzie w marcu 1922 r., ale oficjalnie Ministerstwo Spraw Wewn\u0119trznych zatwierdzi\u0142o go dopiero po kilku miesi\u0105cach \u2013 12 sierpnia 1922 r.<\/p>\n\n\n\n

[35]<\/a> J. Bonkowicz-Sittauer, Osadnictwo wojskowe<\/em> [w:] Osadnictwo wojskowe na Wo\u0142yniu<\/em>, oprac. L. Popek, Lublin 1998, s. 22 \u2013 23.<\/p>\n\n\n\n

[36]<\/a> Po przewrocie majowym \u015brodowisko osadnicze niemal jednog\u0142o\u015bnie opowiedzia\u0142o si\u0119 za J\u00f3zefem Pi\u0142sudskim, a Centralny Zwi\u0105zek Osadnik\u00f3w wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 \u2013 wraz ze Zwi\u0105zkiem Strzeleckim i Zwi\u0105zkiem Powsta\u0144c\u00f3w \u015al\u0105skich \u2013 lokuj\u0105c\u0105 si\u0119 w obozie pi\u0142sudczykowskim organizacj\u0119 pd. Zwi\u0105zek Naprawy Rzeczypospolitej.<\/p>\n\n\n\n

[37]<\/a> M. Kacprzak, Ziemia dla \u017co\u0142nierzy. Problem pozyskania i rozdysponowania grunt\u00f3w na cele osadnictwa wojskowego na Kresach Wschodnich 1920 \u2013 1939<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 2009, s. 243.   <\/em><\/p>\n\n\n\n

[38]<\/a> J. Stobniak-Smogorzewska, Osadnictwo na Wo\u0142yniu 1921 \u2013 1940<\/em> [w:] \u201eNiepodleg\u0142o\u015b\u0107 i pami\u0119\u0107\u201d, nr 15\/1 (27), Warszawa 2008, s. 160.<\/p>\n\n\n\n

[39]<\/a> J. Stobniak-Smogorzewska, Kresowe osadnictwo wojskowe 1920 \u2013 1945<\/em>, Warszawa 2003, s. 146 \u2013 147.<\/p>\n\n\n\n

[40]<\/a> E. Taurogi\u0144ski, Stan gospodarczy osadnictwa wojskowego, Warszawa 1933, s. 39.<\/p>\n\n\n\n

[41]<\/a> B. Podhorski, Osady wojskowe na terenie Szubkowa na Wo\u0142yniu oraz przyleg\u0142e cywilne<\/em>, Warszawa 1931, s. 68.<\/p>\n\n\n\n

[42]<\/a> F. Bocian, Osadnictwo wojskowe<\/em> [w:] \u201eRocznik Ziem Wschodnich\u201d, Warszawa 1935, s. 272.<\/p>\n\n\n\n

[43]<\/a> W. M\u0119drzecki, Inteligencja polska na Wo\u0142yniu w okresie mi\u0119dzywojennym<\/em>, Warszawa 2005, s. 8 \u2013 9.<\/p>\n\n\n\n

[44]<\/a> J. Stobniak-Smogorzewska, Osadnictwo wojskowe II RP<\/em> [w:] \u201eKresowe Stanice\u201d nr 4 (63), Warszawa 2013, s. 47.<\/p>\n\n\n\n

[45]<\/a> M. Bronowicki, \u017bycie codzienne osadnik\u00f3w wojskowych na Kresach Wschodnich II RP<\/em> [w:] \u201eKresowe Stanice\u201d nr 1 (64), Warszawa 2014, s. 18. <\/p>\n\n\n\n

[46]<\/a> Tam\u017ce, s. 15.<\/p>\n\n\n\n

[47]<\/a> Gospodarka osadnicza najpr\u0119\u017cniej rozwija\u0142a si\u0119 na Wo\u0142yniu i tam przek\u0142ada\u0142a si\u0119 najwyra\u017aniej na popraw\u0119 stosunk\u00f3w osadnik\u00f3w z mniejszo\u015bciami narodowymi, z Ukrai\u0144cami. Trudniejsza sytuacja mia\u0142a miejsce na Kresach P\u00f3\u0142nocno-Wschodnich, gdzie rezultaty pracy kolonist\u00f3w okazywa\u0142y si\u0119 mniejsze, a ich relacje z lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105 \u2013 gorsze.<\/p>\n\n\n\n

[48]<\/a> H. J\u00f3zewski nale\u017ca\u0142 do grona osadnik\u00f3w wojskowych; jako dawny komendant POW u\u017cytkowa\u0142 od 1923 r. ziemi\u0119 w Narutowiczach w powiecie krzemienieckim na Wo\u0142yniu.<\/p>\n\n\n\n

[49]<\/a> W. M\u0119drzecki, Kresowy kalejdoskop. W\u0119dr\u00f3wki przez ziemie wschodnie Drugiej Rzeczypospolitej 1918 \u2013 1939<\/em>, Krak\u00f3w 2018<\/a>, s. 261.<\/p>\n\n\n\n

[50]<\/a> E. Mironowicz, Bia\u0142orusini i Ukrai\u0144cy w polityce obozu pi\u0142sudczykowskiego<\/em>, Bia\u0142ystok 2007<\/a>, s. 192 \u2013 193.<\/p>\n\n\n\n

[51]<\/a> J. Stobniak-Smogorzewska, Kresowe osadnictwo wojskowe 1920 \u2013 1945<\/em>, Warszawa 2003, s. 137 \u2013 138.<\/p>\n\n\n\n

[52]<\/a> W po\u0142owie lat trzydziestych 41,5% osadnik\u00f3w wojskowych (bez uwzgl\u0119dnienia przekwalifikowanych na\u0144 kolonist\u00f3w cywilnych) zasiedla\u0142o wojew\u00f3dztwo wo\u0142y\u0144skie; 21,7% nowogrodzkie; 13,3% wile\u0144skie; 12,6% poleskie, a 10,9% bia\u0142ostockie.  <\/p>\n\n\n\n

[53]<\/a> J. J. Milewski, Osadnicy wojskowi na Kresach<\/em> [w:] Biuletyn IPN, nr 12 (47), Warszawa 2004<\/a>, s. 45.<\/p>\n\n\n\n

[54]<\/a> M. Bronowicki, Deportacja osadnik\u00f3w wojskowych w g\u0142\u0105b ZSRR<\/em> [w:] \u201eKresowe Stanice\u201d nr 1 (44), Warszawa 2009, s. 8.<\/p>\n\n\n\n

[55]<\/a> J. Stobniak-Smogorzewska, Straty osobowe kresowego osadnictwa wojskowego 1939 \u2013 1945<\/em>, Warszawa 2015<\/a>, s. 21.<\/p>\n\n\n\n

[56]<\/a> Represje sowieckie wobec Polak\u00f3w i obywateli polskich, oprac. S. Ciesielski, W. Materski, A. Paczkowski, Warszawa 2002<\/a>, s. 16.<\/p>\n\n\n\n

[57]<\/a> J. Stobniak-Smogorzewska, Kresowe osadnictwo wojskowe 1920 \u2013 1945<\/em>, Warszawa 2003, s. 287.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Micha\u0142 Bronowicki Idea kresowego osadnictwa wojskowego narodzi\u0142a si\u0119 podczas wojny Polski z Rosj\u0105 bolszewick\u0105 i znalaz\u0142a swe prawne oparcie w dw\u00f3ch ustawach sejmowych z 17 grudnia 1920 r., b\u0119d\u0105cych spe\u0142nieniem<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":47,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-83","page","type-page","status-publish","hentry","comments-off"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/83","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=83"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/83\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":592,"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/83\/revisions\/592"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/47"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/osadnicy.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=83"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}