Stowarzyszenie Rodzin Osadników Wojskowych i Cywilnych Kresów Wschodnich jest kontynuatorem
Centralnego Związku Osadników Wojskowych powstałego w marcu 1922 roku
Strona główna Historia osadnictwa wojskowego Historia Stowarzyszenia Nasza działalność KRESOWE STANICE
Pomnik Osadników Sztandar Adresy i kontakty Wydawnictwa i pamiątki Archiwum Ciekawe strony
Syberia - Sybir w polskich dziejach

W sensie geograficznym jest to część azjatyckiego terytorium Federacji Rosyjskiej, od Uralu do pasm górskich stanowiących dział wodny między zlewiskami Oceanu Spokojnego i Oceanu Atlantyckiego oraz od Morza Arktycznego do stepów Kazachstanu i granicy z Mongolią. Syberia ma powierzchnię ok. 10 mln km2 i rozciąga się z północy na południe na obszarze ok. 3.500 km, a z zachodu na wschód - ponad 7.000 km. Dzieli się na Syberię Zachodnią obejmującą Nizinę Zachodniosyberyjską i Ałtaj oraz na Syberię Wschodnią obejmującą Wyżynę Środkowosyberyjską, Sajany, góry Tuwy, Przybajkale i Zabajkale oraz obszar od Gór Wierchojańskich do Gór Kołymskich, z nizinami Jany, Indygirki i Kołymy.
Przy ogromie polskich doświadczeń narodowych związanych z obszarem Syberii, nie należy się dziwić, iż zwie się ją częstokroć "nieludzką ziemią", "ziemią przeklętą", "ziemią milczenia i grozy", "krainą powolnego konania", "ziemią wiecznych śniegów i wiecznej tęsknoty" czy wreszcie "lodowym piekłem". Obecność Polaków na Syberii pozostawała zawsze pod znakiem niewoli i tradycja ta zachowała swoją żywotność po dzień dzisiejszy. Na użytek pewnych uproszczeń w opisaniu dziejów Polaków za Uralem trzeba wyraźnie podkreślić, że doświadczenia narodowe z czasu rozbiorów to najdłuższy dziejowy szlak naszych wędrówek na syberyjską ziemię, jakkolwiek poprzedzały go wcale niemałe zastępy jeńców, począwszy od konfederacji barskiej i insurekcji kościuszkowskiej, a zamykały masowe zsyłki i deportacje dotyczące już dziejów najnowszych.
Polityczne, ekonomiczne i kulturalne alternatywy, stwarzane przez dominującą politykę Rosji carskiej i sowieckiej, wyznaczały dramatyczne warunki pobytu Polaków na wygnaniu i stanowią zasadniczą część historii. Tradycja syberyjska zachowała wiele nazwisk polskich związanych z poznawaniem Syberii u progu jej kolonizacji. W roku 1623 "zsylnyj Litwin", J. Pleszewski, dowodząc grupą 50 Kozaków dotarł do górnego biegu Angary i pobrał jasak od koczujących tam plemion tunguskich. Wiadomo też z syberyjskich zapisków, że w 1642 roku znalazł się w Ketsku "z politycznych motywów", Polak Maciej Sosnkowski.
Syberia i jej dzieje mają bogatą literaturę. Z czasów Rosji carskiej trzeba tu odnotować monografie N. Jadrincewa "Russkaja obszczina w tiurmie i ssyłkie" (1872) i "Sybir kak kolonija" (1882), S. Maksimowa "Sybir i katorga" (1871), a także książkę "Syberia i ciężkie roboty" (1898-1900). Z czasów sowieckich najważniejsze jest studium Aleksandra Sołżenicyna zatytułowane "Archipelag Gułag 1918-1956".
W literaturze polskiej na temat Syberii, na szczególną uwagę zasługują następujące książki: Z. Librowicza "Polacy w Syberii" (1884), M. Janika "Dzieje Polaków na Syberii" (1928), a także prace W. Jewsiewickiego "Na syberyjskim zesłaniu" (1959), A. Kuczyńskiego "Syberyjskie szlaki" (1972), H. Skoka "Polacy nad Bajkałem 1863-1883" (1974) oraz Z. Łukawskiego "Historia Syberii" (1981) i "Ludność polska w Rosji 1863-1914" (1978).
Współcześnie problematyce syberyjskiej w znacznym stopniu poświęcone jest pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków - "Zesłaniec". Redaktorem naczelnym tego pisma jest prof. dr hab. Antoni Kuczyński (Adres redakcji: 50-139 Wrocław, ul. Szewska 50/51, tel. 71 375-27-19).

Zsyłki Polaków w głąb Rosji carskiej
Już w czasie wojen polsko-rosyjskich w XVII wieku, Polacy byli zsyłani na Syberię. W XVIII wieku pierwsza wielotysięczna fala polskich zesłańców popłynęła w głąb Rosji w czasie wojny secesyjnej w latach 1733-1736. Po śmierci Augusta II Sasa królem Polski wybrany został Stanisław Leszczyński, ale car Piotr I postanowił narzucić Polsce Augusta III Sasa. Wojna z wojskami rosyjskimi trwała wówczas 3 lata, ale niestety skończyła się klęską polskich patriotów. Ci z nich, którzy dostali się do niewoli, zostali zesłani na Sybir.
W późniejszych czasach, prawie każde pokolenie Polaków miało swoją reprezentację wśród zesłańców. Byli to: Konfederaci Barscy (1768-1772), żołnierze Insurekcji Kościuszkowskiej (1794-1795), wojen napoleońskich (1809-1813), Powstania Listopadowego (1830-1831) i Powstania Styczniowego (1863-1864). Do tego wyliczenia trzeba oczywiście dodać niezliczoną ilość antycarskich konspiratorów polskich, którzy skazywani byli na syberyjskie zesłanie. Takim zesłańcem w latach 1887-1892, był między innymi Józef Piłsudski (1867-1935).

Zesłania sowieckie
Najbardziej masowe i najbardziej tragiczne czasy deportacji Polaków w głąb Rosji sowieckiej, rozpoczęły się w r. 1939, gdy III Rzesza niemiecka pod rządami Hitlera i ZSRR pod rządami Stalina, w efekcie zbrojnej agresji dokonały kolejnego rozbioru Polski (48% terytorium Rzeczpospolitej znalazło się pod okupacją niemiecką, a 52% pod okupacją sowiecką).
W lutym, kwietniu i czerwcu 1940 r. władze sowieckie zrealizowały trzy pierwsze masowe deportacje Polaków do łagrów, kopalń, kołchozów i sowchozów na obszarach Syberii i Kazachstanu. Również w kwietniu 1940 r. NKWD rozpoczęło akcję mordowania strzałami w tył głowy 25 tysięcy oficerów polskich, którzy przetrzymywani byli w trzech obozach: w Kozielsku, w Ostaszkowie i w Starobielsku. Na podstawie decyzji podpisanej przez Stalina, Woroszyłowa, Mikojana i Kalinina z 5 marca 1940 r., jeńców tych zamordowano w Katyniu, Charkowie i w Miednoje, a także w wielu innych miejscach.
Władze sowieckie postanowiły deportować w głąb ZSRR około 2 milionów ludności cywilnej. Do przeprowadzenia tej gigantycznej akcji, przez cały styczeń 1940 r. ściągano wagony z całej Rosji do wszystkich większych miast II RP, które były pod sowiecką okupacją. 10 lutego 1940 r. około 50 tysięcy rodzin polskich zwieziono, załadowano do tych wagonów i wysłano na wschód. Na przełomie kwietnia i maja 1940 r., gdy zabijano oficerów, do wywiezienia w głąb ZSRR przygotowano następne 50 tysięcy polskich rodzin.
Transporty organizowano w cyklu dwumiesięcznym, gdyż około miesiąca zesłańcy byli wiezieni do Kazachstanu i na Syberię, a przez następny miesiąc wagony wracały. Wyjaśnia to, dlaczego trzy wielkie wywózki w 1940 r. odbyły się w lutym, kwietniu i w czerwcu. Taka była logistyka tej ogromnej deportacji polskich rodzin. Cykle tych wywózek, z nieco mniejszym rozmachem realizowano również r. 1941. W pierwszych dniach czerwca, gdy wszystko już wskazywało na to, że Hitler rozpocznie wojnę ze swoim najwierniejszym sojusznikiem, Sowieci kompletowali i częściowo wyekspediowali kolejną "transzę" polskich rodzin.
W efekcie układu Sikorski-Majski, z więzienia zwolniony został gen. Władysław Anders i inni, którzy nie zostali zamordowani. Ich niezmiernie trudnym zadaniem było organizowanie na terenie ZSRR armii polskiej. Część cywilnych zesłańców opuściła "nieludzką ziemię" razem z wojskiem polskim pod dowództwem gen. Andersa, ale ogromna większość została. W r. 1944 ponownie ruszyły na Sybir wagony, wywożące żołnierzy Armii Krajowej, NSZ, BCh i wszystkich organizacji niepodległościowych.

Muzeum Sybiraków w Warszawie
W r. 2000, gdy obchodzona była 60. rocznica pierwszych wywózek Polaków na Sybir, w Warszawie otwarte zostało Muzeum Sybiraków, dokumentujące okrucieństwa stalinowskiego terroru w stosunku do Polaków. Siedzibą Muzeum stała się część X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej przy ul. Skazańców 25.

Antoni Lenkiewicz

Designed by M.Sz.